راهبردهای مطلوب افزایش مشارکت سهامداران در احیای قنوات (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان نیشابور)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه جغرافیا، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی، دانشگاه فردوسی مشهد

3 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی، دانشگاه فردوسی مشهد

10.22048/rdsj.2021.276230.1921

چکیده

آب به‌عنوان عنصر اساسی حیات و وجه مشترک چالش‌های توسعه پایدار، سرمنشأ بحران چندوجهی نیم‌قرن آینده به شمار می‌رود. با توجه به اهمیت آب در توسعه کشاورزی و نیز کاهش منابع آبی طی سال‌های اخیر، احیای منابع آبی پایدار ضروری است. ازآنجاکه عملکرد بهینه قنات مستلزم مشارکت سهامداران در حفظ و احیای آن است، پژوهش حاضر در تلاش است راهبردهای اجرایی مطلوب به‌منظور افزایش مشارکت سهامداران در زمینه احیاء قنوات را شناسایی و ارائه نماید. روش تحقیق توصیفی- تحلیلی بوده و از دو ابزار SWOT-QSPM استفاده گردیده است. واحد تحلیل کشاورزان و خبرگان سهامدار قنوات آشنا به محیط داخلی و خارجی تحقیق در پنج روستای بخش مرکزی و زبرخان شهرستان نیشابور است که موفق به احیای قنات خود شده‌ و به روش گلوله برفی شناسایی شدند. بر اساس مطالعات اکتشافی، 13 قوت و فرصت به‌عنوان مزیت و 16 ضعف و تهدید به‌عنوان محدودیت و تنگنا پیش روی مشارکت سهامداران در احیای قنوات شناسایی گردید و نظرات دو گروه کشاورزان سهامدار قنات و خبرگان سهامدار قنات در قالب پرسشنامه در مورد عوامل داخلی و خارجی، در طیف لیکرت سؤال گردید. نتایج نشان داد که در ماتریس SWOT با توجه به امتیاز سهامداران کشاورز 2.8=IFE و 2=EFE، و امتیاز خبرگان سهامدار 2.7=IFE و 1.89=EFE، به‌منظور افزایش مشارکت سهامداران در احیای قنات، راهبردهای حفظ و نگهداری (حداکثر-حداقل) بهینه شناخته شد. در ادامه به کمک ماتریس QSPM، مهم‌ترین راهبرد «به رسمیت شناختن یاریگری در زمینه احیاء و نگهداری قنات از سوی دولت» است که امتیاز 59/5 را کسب نموده است. به‌ نظر می‌رسد اگر بستر لازم برای مشارکت بهره‌برداران در احیاء قنات‌ها فراهم شود و جایگاه حقیقی آنان، و فرهنگ یاریگری در بین آن‌ها به رسمیت شناخته شود، احیا و حفظ و بهره‌برداری پایدار و بهینه از قنوات را با کمترین هزینه شاهد خواهیم بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Optimal strategies to increase stakeholder participation in rehabilitating canals (Case study: Villages of Neishabour county)

نویسندگان [English]

  • Maryam Ghasemi 1
  • Horeyeh Havayei 2
  • Zahra mozaffari 3
1 Assistant Professor of geography and Rural Planning, Ferdowsi University, Mashhad, Iran.
2 Master student of Geography and Rural Planning, Faculty of Literature and Humanities Dr. Ali Shariati, Ferdowsi University of Mashhad
3 PhD Student in Geography and Rural Planning, Faculty of Literature and Humanities Dr. Ali Shariati, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده [English]

Water, as an essential element of life and a common feature of the challenges of sustainable development, is the source of the multifaceted crisis of the next half century. Given the importance of water in agricultural development as well as the reduction of water resources in recent years, the restoration of sustainable water resources / aqueducts is essential. Since the optimal performance of the aqueduct requires the participation of shareholders in maintaining and rehabilitating it, the present study tries to identify and present the desired implementation strategies to increase the participation of shareholders in rehabilitating the aqueduct with the help of strategic planning tools. The research method is descriptive-analytical and two SWOT-QSPM tools have been used. The Farmers and Experts Analysis Unit is familiar with the internal and external environment of the aqueduct in connection with the research subject in five villages of the central part and Zirkhan of Neishabour city, which have succeeded in reviving their aqueducts. The sampling method was snowball. Based on exploratory studies, 13 strengths and opportunities were identified as advantages and 16 weaknesses and threats were identified as constraints and bottlenecks in the participation of shareholders in rehabilitating the aqueducts. Identified, questioned on the Likert scale. The results showed that in the SWOT matrix according to the shareholder share of the farmer. IFE = 2.8 and EFE = 2, and the share of shareholder experts. -At least) was found to be optimal. With the help of the Quantitative Strategic Planning Matrix (QSPM), the most important strategy is "Recognition of assistance in the field of rehabilitation and maintenance of the aqueduct by the government", which has a score of 5.59. It seems that if the necessary ground is provided for the participation of the beneficiaries in the rehabilitation of the aqueducts and their true position is recognized, and the culture of assistance is recognized among them, the sustainable and optimal rehabilitation and maintenance and operation of the aqueducts with the least We will see the cost.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Participation
  • aqueduct shareholders
  • aqueduct rehabilitation
  • strategic management
  • Neishabour County
آبادیان، ن.ا.، اقبالی، ن و خان لو، ن. 1396. منابع آب و تأثیر آن در جذب گردشگر، اکوهیدرولوژی، 4(3): 931-941.
ابراهیم‌زاده، ا.، اشتری مهرجردی، ا و  حاجی‌زاده، ف. 1396. تحلیل عوامل مؤثر بر مشارکت مردمی در ساماندهی بافت‌های فرسوده شهری مطالعه موردی: منطقه 3 شهر زاهدان، برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 8(32): 97-137.
ابراهیم‌زاده، ع.  و آقاسی زاده، ع. ا.  1388. تحلیل عوامل مؤثر بر گسترش گردشگری در ناحیه ساحلی چابهار با استفاده از مدل راهبردی SWOT ، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، 1(1): 128-107.
ادریسی، ا. و شجاعی، م. 1391. بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت اجتماعی ساکنین در تحقق طرح‌های توسعه شهری نمونه موردی: پیاده راه­سازی حوزه تاریخی شهر تهران منظقه 12، برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 4(13): 115-158.
ازکیا، م. و ایمانی، ع. 1387. توسعه پایدار روستایی. انتشارات اطلاعات. تهران. ایران.
افشار، ن. و زرافشانی، ک. 1389. تحلیل تمایل به مشارکت در آبیاری: مطالعه موردی تعاونی‌های آب بران سفید برگ و سراب بس استان کرمانشاه، علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، 6،( 2): 99-113.
ایمانی جاجرمی، ح. و فیروزآبادی، ا. 1386. بررسی مدل­های سنجش عملکرد مدیریت محلی: با تأکید بر سازمان‌های مدیریت شهری و روستایی در ایران، نامه علوم اجتماعی، 15(32): 91-111.
بریمانی، ف.، سلیقه، م. و رئیسی، م. 1383. سیستم های آبیاری متأثر از اقلیم در بلوچستان ایران نمونه قنات داری در هیچان، تحقیقات جغرافیایی،20 (76): 38-52.
بوستانی، آ. و انصاری، ح. 1392. بررسی مشکلات موجود نظارت عالیه و کارگاهی احیا قنوات روستایی، نظام‌مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، 11(42): 41-45.
جانب اللهی، م س. 1379. فنّاوری‌های سنتی حفاظت از قنوات در حوزه‌های کویری. مجموعه مقالات قنات. جلد اول. انتشارات یزد.
حائری، م ر. 1386. قنات در ایران. چاپ اول ناشر دفتر پژوهش‌های فرهنگی، تهران، 120 ص.
حسن‌پور، م.، خزیمه نژاد، ح. و خاشعی سیوکی، ع. 1395. اولویت‌بندی بازسازی قنات‌ها با استفاده از روش تحلیل شبکه‌ای(ANP) مطالعه موردی: خراسان جنوبی، مهندسی آبیاری و آب، 6 (23): 118-130.
رضوی الهاشم، ب. و موسایی، م. 1388. تحلیل مشارکت شهروندی در طراحی الگوهای برنامه‌ریزی مدیریت شهری، علوم اجتماعی، 16(47): 162-195.
رنجبر نائینی، س.، گرشاسپی، پ. و چترسیماب، ز. 1396. مقایسه نقش قنوات چاه‌ها و چشمه‌ها در تخلیه سفره‌های زیرزمینی در حوزه­های آبخیز اصلی کشور، آبخوان و قنات، 1(1). 38-49.
سبحانی، ب. روشن علی، م. امید زاده، ه و عابد پور، ص. 1391. تحلیل عوامل مؤثر در توسعه جاذبه‌های گردشگری استان یزد با استفاده از مدل  SWOT. مجموعه مقالات سومین همایش ملی مقابله با بیابان‌زایی و توسعه پایدار تالاب‌های کویری ایران، اراک، ایران.
سلطانی محمدی، م. و یوسفی، ی. 1397. بازشناسی اثر قنات بر سکونتگاه‌های منطقه مرکزی ایران مطالعه موردی: روستای محمدیه نائین، مسکن و محیط روستا، 37 (164): 101-114.
سمسارزاده یزدی، ا. 1379. نظام مالکیت، بهره برداری و تقسیم آب قنات، مجموعه مقالات قنات، جلد اول. یزد. انتشارات یزد.
شریفی، ا.، رضایی، ر.ا.، غلامرضایی، س. و برومند، ن.1391. بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت آب بران در مدیریت شبکه‌های آبیاری و زهکشی اراضی زیر سد جیرفت، تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، 43(2): 231 -240.
عباسی، ف.، بهراملو ر.، ذوالفقاران، ا. و نادری، ن. 1392. بررسی مسائل فنی و بهره‌برداری‌ها از تعدادی از قنات استان‌های خراسان رضوی و همدان و سمنان، تحقیقات آب ‌وخاک ایران، 44 (4). 329-338.
فال سلیمان، م و صادقی، ح. ا. 1392 تحلیل توانمندی‌های بخش کشاورزی استان خراسان جنوبی در راستای توسعه پایدار با استفاده از مدل SWOT ، جغرافیا و توسعه، 11(30). 156-139.
فداکار داورانی، م.م. 1388. قنات و سرمایه اجتماعی، برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 1(1). 149-179.
فداکار داورانی، م.م. و سام آرام، ع. ا. 1389. نقش قنات در توسعه پایدار روستایی، فصلنامه روستا و توسعه، 13 (2). 167-191.
فرجی سبکبار، ح.ع.، اکبرپور سراسکانرود، م. و محبی، ع. ا. 1391. بررسی تطبیقی بهره‌گیری از آب‌های زیرزمینی روستایی به‌وسیله‌ی قنات و چاه مطالعه­ی موردی: بخش‌های شوقان و سنخواست شهرستان جاجرم، پژوهش‌های جغرافیای انسانی،44(81). 21-44.
فرهادی، م. (1373)، فرهنگ یاریگری در ایران، تهران، مرکز نشر دانشگاهی تهران.
کبیری، ش. و نظری، ب. 1396. ارزیابی اثربخشی طرح احیا و تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی. مجموعه مقالات اولین اجلاس هم‌اندیشی با متخصصان علوم آب و محیط‌زیست، وزارت نیرو، 10 اسفند 1396، 1-8.
کریمی، ع.ر. و دانش مهر، ح. 1397. تحلیل عوامل مؤثر بر مشارکت اقتصادی- اجتماعی روستاییان در بهره‌برداری شبکه آبیاری دشت ارایض در شهرستان شوش، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 7(24)، صص165-184.
لباف خانیکی، م.، رضوانی، م. ر. و بدری، ع. 1398. تبیین فرایند همکاری‌های قلمرویی در بهره‌برداری از قنات موردمطالعه: قنات حسن‌آباد، استان یزد، پژوهش‌های روستایی، 10(3)، 382-395.
لقایی، ح.ع.، عتابی، ف. و فرجام بویینی ز. 1391. تدوین استراتژی و برنامه‌ریزی برای استفاده از ظرفیت‌های سازه آبی قنات در بافت شهری مطالعه موردی: قنات سنگلج در تهران، پژوهش آب ایران، 6 (10). 131-144.
مختاری، د. 1393. مدیریت مشارکتی منابع آب کشاورزی در ایران. جلد1 مبانی و درس آموزه­هایی از تجربه­ها. انتشارات ایلاف، شیراز. 928 ص.
مرادی، ف. 1390. نگاهی جامع به مدیریت استراتژیک، تاریخچه، مدل‌ها، ابزارها، مکاتب رویکردها و مفاهیم نوین. چاپ اول ناشر سازمان مدیریت صنعتی، تهران، 294 ص.
نوری پور، م.، نوری، م. و کرمی، آ.آ. 1395. تحلیل سازه‌های مؤثر بر مشارکت روستاییان در مدیریت و بهره‌برداری شبکه‌ی آبیاری و زهکشی در دشت لیشتر، راهبردهای توسعه روستایی، 3(1)، صص57-75.
هادی، ف.، فرزانه، م.ر و نادری کردوان، س. چ و نجفی بیرگانی، م. 1396. بررسی نقش مؤلفه‌ی قانونی نهاد آب زیرزمینی از منظر مشارکت و مناقشات آبی در ایران، آبخوان و قنات، 1(1). 61-73.
Adekunle, O. A., Oladipo, F. O. & Busari I. Z. 2015. Factors affecting farmers' participation in irrigation schemes of the Lower Niger River Basin and Rural Development Authority. Kwara State, Nigeria. journal of agricultural extension, 43(2): 42-51.
Bonine, M. 1989. Qanats, Field Systems and Morphology: Rectangularity on the Iranian Plateau. Qanat, Kariz and Khattara: Traditional Water Systems in the Middle East and North Africa. Ed. Beaumont, Bonine, McLachlan, London: The Miidle East Center. School of Oriental and African Studies. University of London. 35-57.
Bowman, A. 2016. Qanats–Understanding World Water Resources. MSc Thesis, Ohio State University.1-32.
 Kajanus, M. 2000. A model for creating innovative strategies for an enterprise and its application to a rural enterprise. Management Decision, 38(10). 711-722.
Najafi, S., & Roosta, K., 2014. The study of the impact of social and economic participation of beneficiaries in the restoration and repair of aqueducts of Sarbishe city. International Journal of Agronomy and Agricultural Research (IJAAR), 4 (3). 58-66.
Saeidian, A. 2013. Qanat, traditional irrigation infrastructure system in Iran. Elixir Sustain, Arc. 55: 12743-12747.
Semsar Yazdi, A.A., and Labbaf Khaneiki, M., 2017.  Qanat Knowledge, 1st ed. Springer.
Sharaunga, s. mudhara, m. 2018. Determinants of farmers' participation in collective maintenance of irrigation infrastructure in KwaZulu-Natal. physics and chemistry of the earth, 105: 265-273.