راهبردهای توسعه روستایی

شناسایی و تحلیل موقعیت کنشگران کلیدی مؤثر در توسعه جوامع روستایی (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان آق‌قلا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مهدی قربانی 1
سعید غضنفری 2
سجاد خاکساری 2
صدیقه غفاری 3

1 گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران.

2 گروه مدیریت دولتی، پردیس بین‌المللی کیش دانشگاه تهران، کیش، ایران

3 پژوهشگر موسسه کسب و کار اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

https://doi.org/10.22048/rdsj.2026.514734.2228
چکیده
توسعه روستایی فرایندی چندبُعدی و پویاست که موفقیت آن به‌میزان تعاملات اجتماعی میان کنشگران بستگی دارد. شناخت جایگاه و نقش کنشگران کلیدی می‌تواند به طراحی سیاست‌های مؤثر برای توسعه پایدار منجر شود. هدف این پژوهش، شناسایی و تحلیل موقعیت کنشگران کلیدی مؤثر در توسعه جوامع روستایی با استفاده از روش تحلیل شبکه‌ اجتماعی (SNA) است. این پژوهش در سال 1403 در سه روستای اسلام‌آباد بالا، حبیب ایشان و وحدت اسلامی از توابع شهرستان آق‌قلا انجام شد. جامعه آماری شامل ۱۲۰ عضو کانون‌های آبادانی و توسعه روستایی بود که به روش سرشماری انتخاب شدند. داده‌ها از طریق پرسشنامه تحلیل شبکه روابط اجتماعی گردآوری و با استفاده از نرم‌افزار UCINET تحلیل گردید. نتایج نشان داد ویژگی‌های ساختاری شبکه‌های اعتماد و مشارکت در روستاهای مورد بررسی متفاوت است. در اسلام‌آباد بالا، تراکم شبکه اعتماد و مشارکت به‌ترتیب 7/63 و 2/63 درصد بود که بیانگر انسجام اجتماعی قوی و تعاملات گسترده است. در حبیب ایشان، تراکم شبکه اعتماد 3/43 درصد و مشارکت 9/31 درصد برآورد شد که نشان‌دهنده‌ی نقش پررنگ‌تر پیوندهای اعتماد نسبت به مشارکت است. در وحدت اسلامی، تراکم شبکه اعتماد (3/38) و مشارکت (9/32) و انتقال‌پذیری هر دو شبکه پایین‌تر از 25 درصد بود که ضعف انسجام شبکه را نشان می‌دهد. بررسی مرکزیت شبکه‌ها نشان داد، اسلام‌آباد بالا دارای مرکزیت درجه ورودی بالاتر و پراکندگی بیشتری نسبت به مرکزیت درجه خروجی است. در حبیب ایشان، پراکندگی مرکزیت درجه خروجی در شبکه اعتماد بالا بود که بیانگر توزیع نابرابر اعتماد است. در وحدت اسلامی نیز، پایین بودن میانه مرکزیت‌ها حاکی از انسجام اجتماعی ضعیف‌تر بود. از منظر گروه‌های شغلی، گروه سایر مشاغل در شبکه اعتماد و مشارکت اسلام‌آباد بالا (میانه مرکزیت درجه ورودی ۸۲ و مرکزیت درجه خروجی 56 درصد)، کشاورزان در شبکه اعتماد حبیب ایشان با میانه مرکزیت درجه ورودی (3/51 درصد) و خروجی بالاتر ( 9/76 درصد ) نقش محوری‌تری در شبکه‌های اجتماعی ایفا کردند. همچنین، زنان خانه‌دار در وحدت اسلامی (مرکزیت درجه خروجی 15/46 درصد) بیشترین نقش در گسترش مشارکت را دارند. در نهایت پیشنهاد می‌شود برنامه‌های تقویت سرمایه اجتماعی با تمرکز بر کنشگران محوری هر گروه شغلی طراحی شود تا ساختار اعتماد و مشارکت در روستاهای کم‌انسجام بهبود یابد.

کلیدواژه‌ها

گروه‌بندی ذینفعان
تحلیل موقعیت
تحلیل شبکه اجتماعی
سرمایه اجتماعی
آق‌قلا
موضوعات

عنوان مقاله English

Identification and Analysis of Key Actors' Positions Influencing the Development of Rural Communities (Case Study: Villages of Aqqala County)

نویسندگان English

Mehdi Ghorbani 1
Saeid Ghazanfari 2
Sajad Khaksari 2
Sedigheh Ghafari 3
1 Department of Reclamation of Arid and Mountainous Regions, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran.
2 Department of Public Administration, Kish International Campus, University of Tehran, Kish, Iran
3 Social Business Institute, University of Tehran, Tehran, Iran. Iran
چکیده English

Rural development is a multidimensional and dynamic process, the success of which depends on the extent of social interactions among actors. Recognizing the position and role of key actors can lead to the design of effective policies for sustainable development. The aim of this study is to identify and analyze the position of key actors influential in the development of rural communities using the Social Network Analysis (SNA) method. This research was conducted in 2024 in three villages—Islamabad-e Bala, Habib Ishan, and Vahdat-e Eslami—under the jurisdiction of Aqqala County. The statistical population included 120 members of rural development and reconstruction centers, selected through a census method. Data were collected using a social network relationship analysis questionnaire and analyzed using UCINET software. The results indicated that the structural characteristics of trust and participation networks varied across the villages studied. In Islamabad-e Bala, the density of the trust and collaboration networks was 63.7% and 63.2%, respectively, indicating strong social cohesion and extensive interactions. In Habib Ishan, the trust network density was estimated at 43.3% and the collaboration network at 31.9%, reflecting a more prominent role of trust ties compared to collaboration. In Vahdat-e Eslami, the trust (38.3%) and collaboration (32.9%) network densities and the transitivity of both networks were below 25%, indicating weak network cohesion. Examination of network centrality revealed that Islamabad-e Bala had higher in-degree centrality and greater dispersion compared to out-degree centrality. In Habib Ishan, the high dispersion of out-degree centrality in the trust network indicated an unequal distribution of trust. In Vahdat-e Eslami, the low median centrality values reflected weaker social cohesion. From the perspective of occupational groups, the “Other Occupations” group in Islamabad-e Bala’s trust and collaboration networks (median in-degree centrality 82% and out-degree centrality 56%), farmers in Habib Ishan’s trust network played a more central role in the social networks. Additionally, housewives in Vahdat-e Eslami (out-degree centrality 46.15%) had the greatest role in expanding collaboration. Finally, it is recommended that social capital enhancement programs be designed with a focus on key actors in each occupational group to improve the structure of trust and collaboration in low-cohesion villages.

کلیدواژه‌ها English

Stakeholder category
Position analysis
Social network analysis
Social capital
Aqqala
تارمحمدی قورچی، عبداله‌زاده، شریف‌زاده و قزل. (1399). بررسی امکان‌پذیری حکمروایی خوب در فرآیند مدیریت مشارکتی آب در شهرستان آق‌قلا. نشریه پژوهش آب در کشاورزی، 34(2)، 300-287.  https://doi.org/10.22092/jwra.2020.122264
جمشیدی، ع.، جمینی، د.، جمشیدی، م. (1402). واکاوی ارتباط شاخص‌های کارآفرینی و توسعه پایدار روستایی با استفاده از تحلیل کانونی، مورد مطالعه: سکونتگاه‌های روستایی غرب دریاچه ارومیه. راهبردهای توسعه روستایی، 4(10)، 446-429. https://doi.org/10.22048/rdsj.2023.360063.2050
حسن‌پور بغده‌کندی، ح. (1391). وضعیت و جایگاه مشارکت و عوامل مؤثر بر آن در برنامه ریزی روستایی مطالعه موردی؛ جمعیت روستایی شهرستان بوکان. فصلنامه علمی-پژوهشی اطلاعات جغرافیایی «سپهر»، 21(81)، 85-80. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25883860.1391.21.81.14.6
سلیمی کوچی، ج.، و ابراهیمی، پ. (1396). تحلیل شبکه ذینفعان محلی و انسجام اجتماعی در مدیریت مشارکتی منابع آب (مطالعه موردی: حوزه آبخیز میان جنگل، شهرستان فسا). علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، 11(37)، 57-63.
شاهرخی ساردو، ص.، محمودی ُبرام، م.، مولایی، ع. س.، آقا عباسی، ن. (1394). ارزیابی سطوح توسعه‌یافتگی مناطق روستایی شهرستان کوهرنگ. راهبردهای توسعه روستایی 2(4)، 400-383. https://doi.org/10.22048/rdsj.2016.15053
شیرداد، ح. (1397). فرجام برنامه‌ریزی روستایی، درجستجوی پارادایم‌های رقیب. فصلنامه تعاون و روستا، 36 و 37، 22–9. https://www.magiran.com/p2079253
عسگری، ح.، و شرافت، س. (1392). تحلیل عوامل مؤثر بر شکل‌گیری اعتماد اجتماعی در جوامع روستایی (مطالعه موردی: دهستان هجدان‌دشت شهرستان مهران). پژوهش‌های روستایی، 4(4)، 79-85. https://doi.org/10.22059/jrur.2013.50422
غفاری، ص.، قربانی، م.، سلاجقه، ع.، نادری، ا.، غنیان، م.، آزادی، ح. (1403). تحلیل موقعیت کنشگران و تضادهای نهادی در حکمرانی آب خوزستان. مجله علمی سامانه‌های سطوح آبگیر باران، 12(3)، 97-116. DOR: 20.1001.1.24235970.1403.12.3.8.5
گرکانی، س ا.، قربانی، م.، نادری، ا.، امیری، س.، رحیمی، م. (1404). نقش سرمایه اجتماعی در تقویت حکمرانی محلی سرزمین: مطالعه موردی صندوق‌های اعتباری خرد در جوامع روستایی شهرستان باخرز. مدیریت جامع حوزه آبخیز. 5(3). 68-53. http//doi.org/10.22034/iwm.2025.2042339.1177
گرکانی، س ا.،  قربانی، م.، پاداش زیوه، حمید.، رحیمی، مجید. (1403). ارزیابی اثرات طرح آبادانی و پیشرفت منظومه‌های روستایی در ارتقای سرمایة اجتماعی. نشریه محیط زیست طبیعی. 77(4). 666-653. http//doi.org/10.22059/jne.2024.384253.2718 
مختاری کرچگانی، ع.، توکلی، م.، پورطاهری، م.، فرانسیسکو آنتونیو، ن. (1404). تحلیل اثربخشی سبک‌های تصمیم‌گیری در تهیه و اجرای طرح‌های توسعه روستایی ایران. راهبردهای توسعه روستایی، 12(1)، 23-1. doi: 10.22048/rdsj.2025.407055.2117
محمدی‌یگانه، ب.، عینالی، ج.، چراغی، م.، و فریحی، ف. (1392). تحلیلی بر موانع اقتصادی-اجتماعی مشارکت روستاییان در فرآیند مدیریت روستایی؛ مطالعه موردی: دهستان لیشتر در شهرستان گچساران. فرآیند مدیریت و توسعه، 26(1)، 109–124. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17350719.1392.26.1.5.1
معتمد، م ک.، و قربانی پ، ف. (1400). واکاوی پایداری صنعت نوغانداری در استان گیلان. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، 17 (1)، 99-85. 20.1001.1.20081758.1400.17.1.7.3
ورمزیاری، ح.، کلانتری، خ.، لوایی آدریانی، ر.، و صمدی، م. (1397). طراحی الگویی از چالش‌های سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی توسعه روستایی در ایران، یک نظریه داده بنیان. فصلنامه روستا و توسعه، 21(2)، 123–97. https://doi.org/10.30490/rvt.2018.77121
Alhajj, R., Rokne, J., (2014). Encyclopedia Of Social Network Analysis and Mining. Springer, New York, New York, Usa.
Aliaga, R J., Ros-Carmenado, I D L., Cristbal, A E H., Balbn, H A., and Heros, A M M. (2023). Competencies and Capabilities for the Management of Sustainable Rural Development Projects in the Value Chain: Perception from Small and Medium-Sized Business Agents in Jauja, Peru. Sustainability. https://doi.org/20944/10/preprints0461/202310.v1
Avazpour, L., Ghorbani, M., Naderi, A., Fakhar Izadi, N., Azadi, H., & Yazdanparast, M. (2024). Dryland co-management in Kerman province, Iran: A dynamic analysis of social networks. Environment, Development and Sustainability. http://dx.doi.org/10.1007/s10668-023-04346-y .
Badri, S. A., Kazemi, N., Khodadadi, P., & Mohammadnejad, A. (2021). Why rural development policies have not contributed to rural development in Iran. Rural Society, 30(2-3), 84-100. https://doi.org/10.1080/10/2021/10371656.1997423
Bodin, Ö., & Crona, B. I. (2009). The role of social networks in natural resource governance: What relational patterns make a difference? Global Environmental Change, 19(3), 366–374. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2009.05.002
Borgatti, S. P., Everett, M. G., Johnson, J. C., & Agneessens, F. (2024). Analyzing Social Networks. SAGE Publications Limited.
Brauer, R., & Dymitrow, M. (2014). Quality of life in rural areas: A topic for the rural development policy? Bulletin of Geography. Socio-Economic Series, 25(25), 25–54. https://doi.org/10.2478/bog-2014-0028
Coleman, J. S. (1988). Social Capital in the Creation of Human Capital. American Journal of Sociology.
Dekker, D., Krackhardt, D., & Snijders, T. A. (2019). Transitivity correlation: A descriptive measure of network transitivity. Network Science, 7(3), 353-375. https://doi.org/10.1017/nws.2019.32.
Esengulova, N., Carella, M. M., & Lopolito, A. (2023). Stakeholder empowerment in sustainable rural development partnerships: Two case studies from Italy. Sustainability, 15(8), 6977. https://doi.org/10.3390/su15086977
Ghafari, S., Ghorbani, M., Salajegheh, A., Fritsch, O., Naderi, A., & Gain, A. K. (2024). Tracing water governance across different levels in Iran. Environmental Science & Policy, 162, 103933. 10.22034/iwm.2025.2042339.1177.
Ghorbani, M., Yazdanparast, M., Naderi, A., & Avazpour, L. (2025). Investigating social capital as a precondition in landscape co-management: Application of social network in southeastern Iran. Journal for Nature Conservation, 86, 126888. http://dx.doi.org/10.1016/j.jnc.2025.126888
Grilli, G., Garegnani, G., Poljanec, A., Ficko, A., Vettorato, D., De Meo, I., Paletto, A., 2015. Stakeholder analysis in the biomass energy development based on the experts’ opinions: the example of Triglav National Park in Slovenia. Folia For. Pol. 57,  173–186. https://doi.org/10.1515/ffp-2015-0017.
Hanneman, R. (2001). Introduction to Social Network Methods. Department of Sociology at the University of California. https://faculty.ucr.edu/~hanneman/nettext/Introduction_to_Social_Network_Methods.pdf.
 Ivanyshyn, V., & Stelmashchuk, A. (2019). Institutional and innovative development of rural territories and communities as a strategic priority of economic security of the state and its convergence to EU standards. Innovative Economy, (5-6), 5-14. https://doi.org/10.37332/2309-1533.2019.5-6.
Iwuchukwu, J. C., Nwankwo, O. J., & Igbokwe, E. M. (2014). Providers and beneficiaries view of the contributions of state level non-governmental organizations (NGOs) to rural community development in Anambra State, Nigeria. Journal of Agricultural Extension and Rural Development, 6(1), 21-27. https://doi.org/10.5897/JAERD2013.0514
Johnson, E. M., & Chew, R. (2021). Social network analysis methods for international development. RTI Press.
Jungsberg, L., Copus, A., Herslund, L. B., Nilsson, K., Perjo, L., Randall, L., & Berlina, A. (2020). Key actors in community-driven social innovation in rural areas in the Nordic countries. Journal of Rural Studies, 79, 276-285. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2020.08.004
Mera, Á. G. Q., Velasco, M. T. T., Mera, F. P. Q., & Mera, V. E. Q. (2023). Risk management in rural development and land use planning: the case of San Lorenzo, Esmeraldas–Ecuador. Espirales Revista Multidisciplinaria de investigación, 7(44). https://doi.org/10.31876/er.v6i44.833
Moghfeli, Z., Ghorbani, M., Rezvani, M. R., Khorasani, M. A., Azadi, H., & Scheffran, J. (2023). Social capital and farmers’ leadership in Iranian rural communities: Application of social network analysis. Journal of Environmental Planning and Management, 66(5), 977-1001. https://doi.org/10.1080/09640568.2021.2008329
Motamed, M. K., Esfanjari Kenari, R., Ghorbani Piralidehi, F., & Sheidadoost, V. (2023). Analysis of trust and social participation network among activists of sericulture in Guilan Province, Northwestern Iran and sustainable development in sericulture industry using Ucinet software. Caspian Journal of Environmental Sciences, 21(2), 277-290. https://doi.org/10.22124/cjes.2023.6477
Ncube, X., & Pittock, J. (2025). Application of social network analysis in determining innovation information exchange at irrigation schemes in Zimbabwe. International Journal of Water Resources Development, 1-19. https://doi.org/10.1080/07900627.2024.2443765
Ngwa, F. G., & Wanie, C. M. (2022). Stakeholders’ contributions to rural development in Mezam Division, Cameroon. Asian Journal of Geographical Research, 5(2), 51-69. https://doi.org/10.9734/ajgr/2022/v5i2135
Nordberg, K., Mariussen, Å., & Virkkala, S. (2020). Community-driven social innovation and quadruple helix coordination in rural development: Case study on LEADER group Aktion Österbotten. Journal of Rural Studies, 79, 157-168. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.08/001/2020
Oostindie, H., van Broekhuizen, R., Soldaat, B., & van der Ploeg, J. D. (2015). Towards the characterization of actors engaged in rural development processes in the north west of Europe. In Constructing a new framework for rural development (pp. 239-254). Emerald Group Publishing Limited. https://doi.org/10.1108/10/S1057-192220150000022009
Panagopoulos, E., & Kamarianos, I. (2024). Everything Is Connected: An Approach To Qualitative Network Research. Sociological Remarks On Perspectives, Complexities, And Difficulties. European Journal of Social Sciences Studies, 9(5). http://dx.doi.org/10.46827/ejsss.v9i5.1643
Papić, R., & Bogdanov, N. (2015). Rural Development Policy–a perspective of local actors in Serbia. Економика пољопривреде, 62(4), 1079-1093. https://doi.org/10.5937/ekoPolj1504079P
Popa, M. G., Grasu, S., & Popp, M. (2024). Investigating rural development: conceptual framework and factors for promoting it. Revista de Studii Financiare, 9(Special), 165–190. https://doi.org/10.55654/jfs.2024.9.sp.12
Santosa, F. J., Seyowati, R., & Wibowo, A. (2024). The stakeholders engagement study in rural development program. Journal of Research on Community Engagement, 6(1). https://doi.org/10.18860/jrce.v6i1.27375
Scott, J., (2014). A matter of record: Documentary sources in social research. John Wiley & Sons.
Seitova, V., & Stankulova, K. (2017). Agricultural knowledge and innovation system in South Kazakhstan Region: Sustainable agricultural intensification of innovation enterprises. Espacios, 38(47), 35.
Shirzad, H. (2018). The end of rural planning, after rival paradigms. Cooperative and Village, 36 & 37, 9–22. https://magiran.com/p2079253
Soubly, K., & Khatun, K. (2021). The role of middle actors on land use policy: A case study in Central Kalimantan, Indonesia. Journal of Environmental Policy & Planning, 23(3), 257-274. https://doi.org/10.1080/1523908X.2020.1823207
Suárez, D., Díaz-Puente, J. M., & Bettoni, M. (2021). Risks identification and management related to rural innovation projects through social networks analysis: A case study in Spain. Land, 10(6), 613. https://doi.org/10.3390/land10060613
Stein, V., Pentzold, C., Peter, S., & Sterly, S. (2025). Sociotechnical infrastructuring for digital participation in rural development: A survey of public administrators in Germany. Communications, 50(1), 105-129. https://doi.org/10.1515/commun-2022-0107
Valverde, F. A. N., Labianca, M., García, E. C., & Rubertis, S. D. (2022). Social innovation in rural areas of the European Union: Learnings from neo-endogenous development projects in Italy and Spain. Multidisciplinary Digital Publishing Institute. https://doi.org/10.3390/su14116439
Wang, X., Wang, X., Wu, J., & Zhao, G. (n.d.). Social network analysis of actors in rural development: A case study of Yanhe village, Hubei Province, China. None. https://doi.org/10.1111/grow.12195
Yu, Y., Appiah, D., Zulu, B., & Adu-Poku, K. A. (2024). Integrating rural development, education, and management: Challenges and strategies. Sustainability. https://doi.org/10.3390/su16156474
Zheng, X., Sun, C., & Liu, J. (2024). Exploring stakeholder engagement in urban village renovation projects through a mixed-method approach to social network analysis: a case study of Tianjin. Humanities and Social Sciences Communications, 11(1), 1-15. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2009.05.002
 
 
راهبردهای توسعه روستایی
دوره 12، شماره 4
زمستان
زمستان 1404
صفحه 583-611

صفحه اصلی

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما