تحلیل اثرات مدیریت منابع آب بر پایداری اقتصادی سکونتگاه‌های روستایی (پژوهش موردی: روستاهای شهرستان مه‌ولات)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه جغرافیا، واحد مشهد، دانشگاه ازاد اسلامی، مشهد، ایران

2 دانشیار گروه جغرافیا، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

چکیده
امروزه مدیریت منابع آب به‌ویژه مدیریت منابع آب زیرزمینی، یکی از جنبه‌های توسعه پایدار است. در کشور ما به دلیل شرایط اقلیمی، منابع آب زیادی وجود ندارد و اگر آب بدون توجه به جنبه مدیریتی آن بخواهد مورد استفاده واقع شود، مشکلات عدیده‌ای به وجود آورده بطوریکه مخازن آب کشور، علی‌الخصوص منابع آب زیرزمینی را با خطر خشک شدن مواجه میسازد. مقاله حاضر با هدف تحلیل وضعیت موجود مدیریت منابع آب و ارتباط آن با پایداری اقتصادی روستاها تدوین شده است. پژوهش به لحاظ هدف کاربردی و از حیث روش توصیفی - تحلیلی است. جامعه آماری شامل 28 روستای شهرستان مهولات بوده که 25 درصد (8 روستا) به عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار تحقیق پرسشنامهای محقق ساخته بوده که روایی آن از طریق تکنیک دلفی و پایایی آن با استفاده از ضریب آلفای ‌کرونباخ مورد سنجش قرار گرفته و تأیید شد. توزیع پرسشنامه به تعداد 323 نمونه مطابق فرمول کوکران در سطح روستاهای نمونه انجام گردید. یافته‌های حاصل از آزمون تی تک نمونه‌ای مقدار محاسبه شده متغیر مدیریت منابع آب (68/2) و توسعه پایدار اقتصادی (0324/3) رابطه وجود دارد. همچنین نتایج حاصل از سنجش میزان همبستگی بین دو ‌ٰٔ‌ٰٔ‌‌‌ٔ‌ٰٔ‌‌‌‌ٰ‌‌‌‌‌ٔ‌ٰٔ‌‌‌مؤلفه مدیریت منابع آب و توسعه پایدار اقتصادی بر اساس سه روش همبستگی پیرسون، اسپیرمن و تاوکندال نشان می‌دهد که بین مدیریت منابع آب و شاخص پایداری اقتصادی همبستگی مستقیمی وجود دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analysis of the effects of water resources management on the economic sustainability of rural settlements(case study:villages of Mahvelat county)

نویسندگان English

Maryam Bolandi 1
Hamid Jafari 2
Abolfazl Behniafar 2
1 Ph.D. Student of Department of Geography, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad. Iran
2 Associate Professor, Department of Geography, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran
چکیده English

Today, water resource management, especially groundwater management, is the basis for sustainable development. Due to climatic conditions, our country does not have abundant water resources, and if water is used without considering its management aspect, it can create numerous problems, endangering the country's water reservoirs, especially its groundwater resources, with the risk of drying up. This article has been written with the aim of analyzing the current situation of water resource management and its relationship with the economic sustainability of rural areas. The research is practical in terms of its objective and descriptive-analytical in terms of its method. The statistical population consisted of 28 villages in the Mahvelat district, of which 25% (8 villages) were selected as the sample. The research tool was a questionnaire, which was validated using the Delphi technique, and its reliability was measured using Cronbach's alpha coefficient and confirmed. The spatial distribution of the questionnaire was conducted with 323 samples based on the Cochran formula at the village level of the selected villages. The findings of the One-Sample t-test showed that there is a relationship between the calculated value of water resource management (2.68) and economic sustainable development (3.0324). The results of measuring the correlation between the two components of water resource management and economic sustainable development based on the Pearson, Spearman, and Tau-Kendall methods show that there is a direct correlation between water resource management and the economic sustainability index. Since the level of significance in all three tests is less than 0.05, the tests are significant and reliable. Therefore, this article shows that water resource management leads to the sustainable economic development of rural areas and should be given special attention. Consequently, this research can be used as a basis for developing policies and management programs in the area of water resources and sustainable economic development of rural areas.

کلیدواژه‌ها English

economic sustainable
rural residences
water resource management
Mahvelat county
احمدی، س. (1400). آثار و پیامدهای اقتصادی و امنیتی بحران آب در کشور، ماهنامه علمی امنیت اقتصادی, 9(8): 25-36،   https://dorl.net/dor/20.1001.1.17354188.1400.9.8.4.0
احمدی، م. (1400). نقش مدیریت منابع آب کشاورزی در توسعه نواحی روستایی مورد: دهستان غنیبیگلو شهرستان زنجان، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 10(1)، (پیاپی 35 ): 137-154،. http://dorl.net/dor/20.1001.1.23222131.1400.10.35.6.4
اسعدی، ابراهیم.، صاغی جدید، مهدی.، و دلیرحسن نیا، رضا. (1395). مروری بر اهمیت استحصال آب باران برای مصارف کشاورزی. نهمین همایش ملی سامانه­های سطوح آبگیر باران، ۱۴ شهریور، دانشگاه تبریز، 1- 6.
اسکندری، ج.، و دین­پناه. غ. (1385). بررسی عوامل مؤثر بر ایجاد انگیزه اشتغال در جوانان روستایی در استان اصفهان، مجله جهاد، 16(2): 13-1.
برقی، ح.، قاسمی، ر.، و شفیعی، م.ر. (1397). تحلیلی بر اثرات بکارگیری تکنولوژی‌های نوین آبیاری در توسعه کشاورزی مناطق روستایی مطالعه موردی: بخش کهک استان قم، مهندسی جغرافیایی سرزمین، 2(4):  115- 128.
پاشایی، پ. (1400). مدیریت منابع آب و نقش آن در توسعه روستایی. دومین کنفرانس بین المللی و پنجمین کنفرانس ملی صیانت از منابع طبیعی و محیط زیست،18 خرداد، اردبیل، 1-10.
پری­پیشبر، ر.، مهرابی، م.، صالحی، ا.، و فلاحی­فر، ل. (1394). ارزیابی اثرات بکارگیری روش­های نوین آبیاری در توسعه پایدارکشاورزی. کنفرانس ملی کشاورزی پایدار، محیط زیست و توسعه روستایی، 26 فروردین، کوهدشت، 1-7.
پوته­ریگی، م.، و نوحه­گر، ا. (1398). راهکارهای مدیریت منابع آب ایران در جهت توسعه پایدار. چهارمین کنفرانس بین المللی پژوهش­های نوین در مدیریت، اقتصاد و توسعه، 19 اردیبهشت، گرجستان، 1-11.
پورکریمی، ب.، نیک­نامی، م.، و جورابلو، م. (1394). نیازمندی­های ترویجی سامانه­های آبیاری قطره­ای در استان تهران، پژوهش آب در کشاورزی.
جلالیان، ح. (1401). تحلیل اثرات نظام­های آبیاری نوین بر وضعیت بهره­برداران کشاورزی در شهرستان خدابنده، اقتصاد فضا و توسعه روستایی،1(2)، (2): 41-64.
جمینی، د.، جمشیدی، ع.ر. (1399). درک معنایی جوامع محلی از پیامدهای تخصیص آب سدها به سکونتگاه‌های روستایی در استان کردستان، جلّة جغرافیا و توسعة ناحیه­ای، 18(2)، (35): 333-368، https://dx.doi.org/10.22067/jgrd.2021.70463.1035.
جودی، ف.، و سرنج، م. (1392). بهینه­سازی مدیریت منابع آب و توسعه پایدار کشاورزی اراضی دشت ورامین. پنجمین کنفرانس منابع آب ایران، 28 بهمن، تهران، 1-9.
حسین­زاد، ج.، کاظمیه، ف.، دیشتی، ق.، و غفوری، ه. (1393). تحلیل شاخص­های مؤثر در توسعه کشاورزی و مدیریت منابع آب سکونتگاه­های روستایی مورد: دشت تبریز، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 3(2)، (پیاپی 8): 1-18.
حسینی، س.م.، روستا، ک.، زمانی پور، ا.ا. و تموری، م. (1395). ادراک کشاورزان نسبت به پیامدهای خشکسالی با رویکرد پدیدارشناسی مطالعه موردی: استان خراسان جنوبی، پژوهش­های ترویج و آموزش کشاورزی، 10(4)، (36): 70-59.
حمزه ئی، م.، شایان، ح.، و بوزرجمهری، خ. (1393). ارزیابی اثرات اجتماعی شهرک­های صنعتی بر نواحی روستایی مورد: شهرک صنعتی خیام نیشابور، فضا و توسعه روستایی، 3(3) (پیاپی 9): 149-163.
خیابانی، ن.، باقری، س.، و بشیری­پور، ا. (1396). الزامات اقتصادی مدیریت منابع آب،  آب و فاضلاب. 28(1) (پیاپی107): 56-42.
دربان استانه، ع.ر، حجت شمامی، س.، و طهماسی، ب. (1398). سنجش پایداری شاخص­های توسعه اقتصادی در نواحی روستایی شهرستان رودبار، مطالعات برنامه­ریزی سکونتگاه­های روستایی، 14(3)، (پیاپی48): 757-771.
ریاحی، و.، و مومنی، ح. (1394). تحلیل توان منابع آب زراعی در نواحی روستایی شهرستان بوئیین و میاندشت، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 4(3)، (پیاپی13): 153-171، http://dx.doi.org/10.18869/acadpub.serd.4.13.153.
سلطانی، ل.، و تقیلو، ع. ا. (1401). تحلیل ظرفیت پایداری نظام اقتصاد روستایی مطالعه موردی بخش مرکزی شهرستان ارومیه، راهبردهای توسعه روستایی، 9(3): 291-311، https://doi.org/10.22048/rdsj.2022.300781.1974.
سلیمی کوچی، ج.، و ابراهیمی، پ. (1396). تحلیل شبکه ذینفعان محلی و انسجام اجتماعی در مدیریت مشارکتی منابع آب مطالعه موردی: حوزه آبخیز میان جنگل، شهرستان فسا، علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، 11(37): 57-63، http://dorl.net/dor/20.1001.1.20089554.1396.11.37.8.2.
طرح جامع شهر فیض آباد. ( 1390). مهندسان نقش آذین شهر.
علوی­زاده، ا.م.، و ایزدی، ع. (1395). تحلیل اثرات خشکسالی بر ساختار اقتصادی نواحی روستایی دهستان کویر در شهرستان خلیل آباد، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 7(1)، (پیاپی23): 202-183.
فراهانی، ح.، محمدی یگانه، ب.،و پهلوانی قره قاسملو، م. (1402). نقش منابع آب در پایداری روستاهای استان زنجان،  فصلنامه علمی برنامه­ریزی منطقه­ای، 13(50): 17-32، doi: 10.30495/JZPM.2021.26617.3794
فرجی سبکبار، ح. ع.، اکبرپور سراسکانرود، م.، و محبی، ع. ا.(1391). بررسی تطبیقی بهره­گیری از آب­های زیرزمینی روستایی به وسیله­ی قنات و چاه مطالعه­ی موردی: بخش­های شوقان و سنخواست شهرستان جاجرم، پژوهش­های جغرافیای انسانی، (81): 21-44، https://doi.org/10.22059/jhgr.2012.24979.
قراگوزلو، ه.، رحمانی فضلی، ع.ا.، عزیزپور، ف. و جلالیان، ح. (1400). پهنه­بندی سطوح پایداری اقتصادی سکونتگاه­های روستایی مطالعه موردی: استان قم، فصلنامه علمی مطالعات برنامه­ریزی سکونتگاه­های انسانی، 15(2)، (51): 581-594، https://dorl.net/dor/20.1001.1.25385968.1399.15.2.14.2.
کاظمیه، ف.، عیدی، ا.، و ظریفیان،ش. (1400). واکاوی موانع مدیریت پایدار منابع آب کشاورزی از دیدگاه گندمکاران روستاهای شهرستان مراغه، آب و توسعه پایدار، 8(1): 41-50، https://doi.org/10.22067/jwsd.v8i1.89081
کریمی،م. و حداد، م. (1394). مدیریت بهره‌وری پایدار از منابع آب زیرزمینی دشت مه‌ولات، مهندسی منابع آب، 8(27): 13-21، https://dorl.net/dor/20.1001.1.20086377.1394.8.27.2.4.
محمدجانی، ا.، و یزدانیان، ن .(1393). تحلیل وضعیت بحران آب در کشور و الزامات مدیریت آن، فصلنامه روند، 21(65 -66): 117 144.
مرکز پژوهشی آرا. (1396). گزارش دولت یازدهم.گزارش مشرق،‌ چالش آب و تهدید امنیت ملی در 20 سال آینده، اقتصاد، کد خبر 767687.
معاونت پژوهش­های زیربنایی و امور تولیدی. (1397). مدیریت بحران آب (مطالعه تطبیقی). شماره مسلسل: 16115.
منتظری، ع.، صحنه، ب.، و قانقرمه، ع. (1400). نقش مدیریت منابع آب در معیشت پایدار خانوارهای نواحی روستایی نمونة پژوهش: دهستان مزرعة شمالی و جنوبی شهرستان آققا، برنامه­ریزی فضایی، 11(1)، (پیاپی40):67-86، https://doi.org/10.22108/sppl.2020.122008.1478.
نجفی کانی، ع. ا.، و زنگنه، ا. ب. (1392). آبیاری تحت فشار گامی در راستای توسعه کشاورزی و روستایی روستاهای شهرستان علی آباد کتول، چشم انداز جغرافیایی در مطالعات انسانی، 8(24):121-132.
نوری،س.ه. ا.، جمینی، داوود.، جمشیدی،ع.ر. (1395). شناسایی عوامل بازدارنده تجهیز اراضی کشاورزی روستاییان به سیستم‌های آبیاری بارانی مورد: شهرستان روانسر، جغرافیا و برنامه‌ریزی، 20(58): 303-325.
وهابی، ج.، قریشی، م. ب.، مولایی هشجین، ن.ا. (1402). نقش مدیریت منابع اب بر توسعه اقتصادی روستاهای جلگه ای ناحیه مرکزی استان گیلان، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 12(1)، (پیاپی43): 191-210، .http://dorl.net/dor/20.1001.1.23222131.1402.12.43.11.9
Abanyie, S. K., Ampadu, B., Frimpong, N. A., & Amuah, E. E. Y. (2023). Impact of improved water supply on livelihood and health: Emphasis on Doba and Nayagnia, Ghana, Innovation and Green Development2(1), 100033, https://doi.org/10.1016/j.igd.2023.100033.
Bindra, S.P., Hamid, A., Salem, H., Hamuda, K. and Abulifa, S.( 2014). Sustainable integrated water
resource management for production and food security in Libya. Procedia Technology. 12, 747-752, http://dx.doi.org/10.1016/j.protcy.2013.12.558.
Haq, R & Shafique, S. (2019): Impact of water management on agricultural production. Published in: Asian Journal of Agriculture and Development, 6(2): 85-94, doi: 10.22004/ag.econ.199077.
Kannan, N., & Anandhi, A. (2020). Water management for sustainable food production, Water12(3), 778, https://doi.org/10.3390/w12030778.
Long, H., Tu, S., Ge, D., Li, T., & Liu, Y. (2016). The allocation and management of critical resources in rural China under restructuring: Problems and prospects, Journal of Rural Studies47, 392-412, https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2016.03.011.
Makanda, K., Nzama, S., & Kanyerere, T. (2022). Assessing the Role of Water Resources Protection Practice for Sustainable Water Resources Management: A Review, Water14(19), 3153, doi.org/10.3390/w14193153.
Moreno-Pizani, M. A. (2021). Water management in agricultural production, the economy, and Venezuelan society. Frontiers in Sustainable Food Systems4, 624066, https://doi.org/10.3389/fsufs.2020.624066.
Russo, T., Alfredo, K., & Fisher, J. (2014). Sustainable water management in urban, agricultural, and natural systems. Water, 6(12), 3934-3956, doi: 10.3390/w6123934.
Spangenberg, J. H. (2005), “Economic sustainability of the economy: concepts and indicators”. International Journal of Sustainable Development, 8(1/2): 47-64, doi:10.1504/IJSD.2005.007374.
Perez-Blanco, C.D. and Gomez, C.M. (2014) Drought management plans and availability in agriculture: A
risk assessment model for a Southern European basin. Weather and Climate Extremes, 4: 11-18, doi: 10.22004/ag.econ.177303.
Tavallaee, G. R., & Maghool, A. (2016). Study of Factors influencing the increase in popular participation (farmers) in strategic planning and management of groundwater (A case study of water resources Neyshabur). Journal of Current Research in Science, (2), 148.
Tayebnia, S. H., & Darini, S. (2020). Analysis the Impact of New Irrigation Systems on Rural Areas (Case Study: Mohammad Abad County, Anberabad Township), Water and Soil, 34(4), 765-780, https://doi.org/10.22067/jsw.v34i4.79864.
U.S. Government’s Global Food Security Strategy Activity Design Guidance. (2023). Improved Water Resources Management for Agricultural Systems. Feed the future, 1-11.
Valizadeh, N., Bijani, M., & Abbasi, E. (2016). Agricultural extension responsibility in reinforcing farmers' participatory behavior toward conservation of surface water resources.