راهبردهای توسعه روستایی

تحلیل فضایی میزان برخورداری جامعه محلی از شاخص‌های اقتصادی موثر بر تاب‌آوری در برابر مخاطرات محیطی (مطالعه موردی: روستاهای منطقه سیستان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

زهرا کیخا 1
جواد بذرافشان 2
سیروس قنبری 3
عالمه کیخا 4

1 دانشجوی دکترای جغرافیا وبرنامه ریزی روستایی،دانشکده جغرافیا وبرنامه ریزی محیطی،دانشگاه سیستان وبلوچستان،زاهدان ،ایران.

2 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده جغرافیا وبرنامه ریزی روستایی،دانشگاه سیستان و بلوچستان،زاهدان ایران.

3 دانشیارگروه جغرافیای انسانی،دانشکده جغرافیا وبرنامه ریزی محیطی،دانشگاه سیستان وبلوچستان،زاهدان،ایران.

4 استادیار گروه مدیریت وکارآفرینی،دانشکده اقتصادومدیریت،دانشگاه سیستان وبلوجستان،زاهدان،ایران.

https://doi.org/10.22048/rdsj.2023.320613.1992
چکیده
وقوع حوادث طبیعی مانند سیلاب و زلزله در عرصه های جغرافیایی، به ویژه مناطق روستایی تاثیرات مخربی برجای می گذارد. به طوری که این گونه حوادث اغلب با تخریب منابع اقتصادی و امکانات رفاهی و زیستی، سلامت ساکنان را به خطر می اندازند و همیشه خطر جدی برای توسعه مناطق روستایی به شمار می‌روند. در این راستا هدف پژوهش حاضر تحلیل فضایی میزان برخورداری جامعه محلی از عوامل اقتصادی موثر بر تاب‌آوری در برابر مخاطرات محیطی در روستاهای منطقه سیستان می‌باشد. این تحقیق به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است، جامعه آماری تحقیق حاضر شامل تمامی سرپرستان خانوراهای 373 روستای بالای 50 خانوار در منطقه سیستان بود که با استفاده از فرمول کوکران تعداد 189 نفر از سرپرستان خانوارها به روش تصادفی طبقه‌ای به عنوان نمونه انتخاب گردید. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از نرم افزارهای SPSS و WASPAS و Arc GIS استفاده شده است. نتایج حاصل از آزمون رگرسیون در خصوص تأثیر عوامل اقتصادی بر تاب‌آوری اجتماعات روستایی در منطقه سیستان حاکی از آن است که میزان همبستگی چندگانه بین عوامل اقتصادی و تاب‌آوری برابر با ضریب تعیین (R2=0.003) می‌باشد که نشان می‌دهد عوامل اقتصادی هیچ تأثیری برتاب‌آوری روستاییان در منطقه سیستان ندارد. همچنین نتایج حاصل از تکنیک رتبه‌بندی WASPAS موید آن است که، روستائیان واقع در شهرستان‌های نیمروز و هیرمند دارای بیشترین میزان تاب‌آوری اقتصادی در برابر مخاطره طبیعی و روستائیان واقع در شهرستان هامون دارای کمترین میزان تاب‌آوری اقتصادی در برابر مخاطرات طبیعی می‌باشند.

کلیدواژه‌ها

تاب آوری"
مخاطرات محیطی"
عوامل اقتصادی"
روستائیان"
"
منطقه سیستان"

موضوعات

عنوان مقاله English

Spatial analysis of the extent to which the local community has economic indicators affecting resilience against environmental hazards (Case study: villages of Sistan region)

نویسندگان English

zahra keikha 1
javad Bazrafshan 2
sirous ghanbari 3
Aleme Keikha 4
1 PhD student in Geography and Rural Planning, Faculty of Geography and Environmental Planning, Sistan and Baluchestan University, Zahedan, Iran.
2 Associate Professor, Department of Geography and Rural Planning, Faculty of Geography and Rural Planning, Sistan and Baluchestan University, Zahedan, Iran.
3 Associated Professor in Human Geography ,Faculty of Geography and Environmental Planning,University of Sistan and Bluchestan,Zahedan,Iran.
4 Assistant Professor, Department of Management and Entrepreneurship, Faculty of Economics and Management, Sistan and Baluchestan University, Zahedan, Iran.
چکیده English

Occurrence of natural disasters such as floods and earthquakes in geographical areas, especially in rural areas, has devastating effects. Such incidents often endanger the health of residents by destroying economic resources and welfare and biological facilities, and those are always a serious threat to the development of rural areas. In this regard, the purpose of this study is the spatial analysis of the extent to which the local community has economic factors affecting resilience against environmental hazards in the villages of Sistan region. This research has been done by descriptive-analytical method. The statistical population of the present study included all heads of households in 373 villages wich had more than 50 households in Sistan region. Using Cochran's formula, 189 household heads were randomly selected as a sample. In order to analyze the data, SPSS, WASPAS and Arc GIS software were used . The results of regression test on the effect of economic factors on the resilience of rural communities in Sistan region indicate that the degree of multiple correlation between Economic factors and resilience is equal to the coefficient of determination (R2 = 0.003) which shows that Economic factors have no effect on the productivity of villagers in the Sistan region. Also, the results of WASPAS ranking technique confirm that the villagers located in Nimroz and Helmand counties have the highest rate of economic resilience against natural hazards and the villagers located in Hamoon county have the lowest rate of economic resilience against risks which They are natural.

کلیدواژه‌ها English

Resilience"
Environmental hazards"
Economic factors"
Villagers"
"
Sistan region"
بذرافشان، ج،. طولابی نژاد، م. (1397)، تحلیل فضایی تفاوت­های تاب­آوری در نواحی شهری و روستایی در برابر مخاطرات طبیعی (مورد مطالعه: شهرستان پل دختر)، فصلنامه پژوهش­های روستایی، 14(1) ، 135-119. https://doi.org/10.22059/jrur.2018.229325.1080                               
   برقی، ح،. هاشمی، ص،. و جعفری، ن. (1396)، سنجش تاب­آوری محیطی روستاهای در معرض زلزله (مطالعه موردی: دهستان معجزات در شهرستان زنجان)، مجله پژوهش و برنامه­ریزی روستایی، 6 (1)، 97-81. http://dx.doi.org/10.22067/jrrp.v5i4.53038
بیک محمدی، ح،. نوری، س.ه،. و بذرافشان، ج. (1384)، اثرات خشک­سالی 83-1377 بر اقتصاد روستایی سیستان و راه­کارهای مقابله با آن، مجله جغرافیا و توسعه، بهار و تابستان، 3(5)، 72-53.
پالاش، ع،. کردوانی، پ. (1388)، مقایسه نقش دریاچه هامون هنگام پرآبی و خشکی در اوضاع اقتصادی و اجتماعی سیستان، فصلنامه جغرافیا، دوره 3(8-9)، 144- 123.
پورطاهری، م،. سجاسی قیداری، ح. و صادقلو، ط. (1390)، ارزیابی تطبیقی روش­های رتبه­بندی تکنیک مخاطرات محیطی در مناطق روستایی (مطالعه موردی: استان زنجان)، فصلنامه پژوهش­های روستایی، 2(3)، 54- 31.
حسنوند، ا،. حاجی­نژاد، ع،. و یاسوری، م. (1398)، بررسی عوامل مؤثر بر تاب­آوری اقتصادی سکونتگاه­های روستایی بعد از رخداد زلزله (مطالعه موردی: دهستان سیلاخور، شهرستان درود)، فصلنامه جغرافیا و مخاطرات محیطی، دوره 8(4)، 66- 51.https://doi.org/10.22067/geo.v0i0.80345 
حسین­زاده، س.ر (1383)، برنامه­ریزی شهری همگام با مخاطرات طبیعی با تاکید بر ایران، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه­ای، 1(3)، 88- 59.
رکن الدین افتخاری، ع،. قدیری، م،. پرهیزگار، ا. و شایان، س. (1388)، تحلیلی بر دیدگاه­های نظری آسیب­پذیری جامعه نسبت به مخاطرات طبیعی، فصلنامه مدرس علوم انسانی، 13(1)، 62-29.. http://hsmsp.modares.ac.ir/article-21-9702-fa.html 
 رنجبر، م،.ایرانمنش، ف. و دهقان، ع.ر .(1384)، نقش بلایاهای سیستان در گسترش طوفان های غبارزا (با استفاده از تصاویر ماهواره ای)، جغرافیا (نشریه علمی پژوهشی انجمن جغرافیایی ایران)، 3(6-7)، تهران، 81-69 .
زند مقدم،م،. ارجمند راد، ب.(1402)، بررسی میزان تاب آوری بافت فرسوده شهر در برابر مخاطرات محیطی (زلزله)(مطالعه موردی:شهرستان سمنان)، مجله جغرافیا و روابط انسانی، 6(1)، 73-41. https://doi.org/10.22034/gahr.2023.393282.1845
شایان، م،. پایدار،ا،. بازوند، س. (1396)، تحلیل تأثیرات ارتقای شاخص­های تاب­آوری بر پایداری سکونتگاه­های روستایی در مقابل سیلاب (مورد مطالعه: نواحی روستایی شهرستان زرین دشت)، مدیریت مخاطرات محیطی، 4(2)، 121-103. https://doi.org/10.22059/jhsci.2017.241742.277
صادقلو، ط،. سجاسی قیداری، ح. (1393)، اولویت بندی عوامل مؤثر بر افزایش تاب­آوری کشاورزان در برابر مخاطرات طبیعی (با تأکید بر خشک­سالی) منطقه مورد مطالعه: کشاورزان روستاهای شهرستان ایجرود. فصلنامه جغرافیا و مخاطرات محیطی، 10(1)، 129-153.https://doi.org/10.22067/geo.v3i2.29042
صفری، ب. (1394)، سنجش آسیب­پذیری اقتصادی و اجتماعی کشاورزان در برابر خشکسالی، پایان نامه دوره کارشناسی ارشد،راهنمایی مهدی رمضان زاده لسبوئی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران.
عینالی، ج. (1388)، ظرفیت سازی برای کاهش اثرات سوانح طبیعی (زلزله) در مناطق روستایی، مطالعه موردی: شهرستان خدابنده؛ رساله دکتری، راهنمایی مهدی پور طاهری، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
کاویانی­راد، م .(1389)، تحلیل فضایی مخاطرات محیطی و بحران­های بوم­شناسی در ایران، فصلنامه مطالعات راهبردی، 13(2)، شماره مسلسل49، 33-57.https://dorl.net/dor/20.1001.1.17350727.1389.13.48.2.1
محمدی، ت،. شاکری، ع،. تقوی، م. و احمدی، م. (1396)، تبیین مفهوم، ابعاد و مولفه­های تاب­آوری اقتصادی، فصلنامه مطالعات راهبردی بسیج، 20(75)، 120- 89. https://dorl.net/dor/20.1001.1.1735501.1396.20.75.4.6
نگارش، ح،. و لطیفی، ل.(1387)، تحلیل ژئومورفولوژیکی روند پیش روی تپه­های ماسه­ای شرق دشت سیستان در خشکسالی­های اخیر، فصنامه جغرافیا و توسعه،  6(12)، 43-60. https://dorl.net/dor/20.1001.1.1735501.1396.20.75.4.6
Charleson, A., Kusliansjah, K., & Widjaja, P. (2018), Improving the seismic resilience of housing in developing countries: time to transform local government building departments, In MATEC Web of Conferences, 18(229), p. 03017.‏ https://doi.org/10.1051/matecconf/201822903017
Cutter, S. L., Kevin, D. A., Christopher, T. E .(2016), Urban-rural differences in disaster resilience, Annals of the American Association of Geographers, 6(106), 1236-1252. https://www.jstor.org/stable/45387670
Cutter, S.L, Barnes, L., Berry, M., Burton, C, Evans, E., Tate, E & Webb, J. (2008), A place- based model for
understanding community resilience to natural disasters, Global environmental change, 18 (4), 598-606. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2008.07.013
Pazoki,M .(2023), A Study of Factors Affecting the Drought Resilience of Farmers In Pakdasht County,Iran                  
Journal of Research and Rural Planning, Autumn 2022, 11(4), 21-40. http://dx.doi.org/10.22067/jrrp.v11i4.2202.1040      
Heinzlef, C., Robert, B., H´emond, Y., & Serre, D. (2020). Operating urban resilience. 14(24), September 2020, p11. https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102762
Kafle, S.K. (2011), Measuring disaster-resilient communities: A case study of coastal communities in, Journal of Business Continuity & Emergency Planning, 5(4), 316–326. https://www.researchgate.net/publication/224939423.
Klein, R,J,T., R,J, Nicholls., F. Thomalla.(2003), Resilience to natural hazards: How useful is this concept?environmental hazards ,5(1), 35-45. http://dx.10.1016/j.hazards.2004.02.001
Millwee, Tom .(2001), State of Texas: drought Preparedness Plan, Texas Department of Public Safety, Austin.128-132. http://agnews.tamu.edu/drought/.
Moench, M.(2005), Adaptive capacity & livelihood rsllience in water scarce. Areas:research result from south asia and implications for the middle east, instiute for social and environmental transiition, boulder, co, usa. Published by: The Institute for Social and Environmental Transition, International, Boulder, Colorado, U.S.A. and the Institute for Social and Environmental Transition, Nepal.345-349.
Sharifikia, M. (2012), Environmental changes and drought hazard assessment oh Hamoun Desert lake in Sistan region, iran , based on the time series of Satellite images Spring Scince, Jornal National hazards, 65(1), 201–217.  http://dx. 10.1007/s11069-012-0353-8
Vaculisteanu, G., Niculita, M., Mihai Cprian,M. (2019), Natural hazard and their impact on rural settlement in NE Romania-A cartographical approach, Open Geosciences, 11(1).765- 782. http://dx.doi.org/10.1515/geo-2019-0060
Wilson, G.A., Hu, Z.P., Rahman, S. (2018), Community resilience in rural China: the case of a hu village, Sichuan province J. Rural Stud. 60(2), 130–140. http://dx.doi.org/10.1016/j.jrurstud.2018.03.016
Yang, B., Feldman, M. W., Li, Sh. (2020), The status of perceived community resilience in transitional rural society: An empirical study from central China, Journal of Rural Studies, 80(1), 427–438. http://dx.doi.org/10.1016/j.jrurstud.2020.10.020.
 
 

صفحه اصلی

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما