تحلیل وابستگی معیشت جوامع روستایی شهرستان آبدانان به جنگل های زاگرس

نورمحمدی, روح‌الله; شیری, نعمت اله; مهدوی, علی

doi:10.22048/rdsj.2025.481724.2198

تحلیل وابستگی معیشت جوامع روستایی شهرستان آبدانان به جنگل های زاگرس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

روح‌الله نورمحمدی ¹

نعمت اله شیری ¹

علی مهدوی ²

¹ گروه کارآفرینی و توسعه روستایی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.

² گروه علوم جنگل، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.

https://doi.org/10.22048/rdsj.2025.481724.2198

چکیده

نخستین گام در حفاظت از جنگلها، ارزیابی میزان وابستگی معیشتی مردم منطقه به جنگل و شناسایی عوامل مؤثر بر آن است. در این راستا، پژوهش حاضر با هدف تحلیل وابستگی معیشت جوامع روستایی به جنگل‌های زاگرس در نواحی روستایی شهرستان آبدانان واقع در استان ایلام در سال 1402 انجام شد. برای این منظور از پارادایم کمی و روش توصیفی- همبستگی بهره گرفته شد. جامعۀ آماری در پژوهش حاضر شامل تمامی جمعیت فعال ساکن در نواحی روستایی شهرستان آبدانان بودند که با استفاده از جدول نمونه‌گیری بارتلت و همکاران، تعداد 209 نفر از آنان با روش نمونه‌گیری خوشهای چندمرحله‌ای برای مطالعه انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها در این پژوهش، پرسشنامه‌‌ای محقق ساخته بود که روایی آن با استفاده از روش روایی صوری و محتوایی و پایایی آن با استفاده از روش کودر- ریچاردسون (77/0 تا 80/0) به تأیید رسید. به‌منظور تجزیه و تحلیل دادههای گردآوری شده از تحلیل همبستگی و تحلیل رگرسیون چندگانه در قالب نرمافزار SPSS نسخۀ 26 بهره گرفته شد. یافتههای مطالعه نشان داد که اکثر (2/72 درصد) پاسخگویان در سطح متوسطی به جنگلهای زاگرس وابسته بودند. همچنین، نتایج تحلیل رگرسیون نشان داد که متغیرهای تنوع منابع درآمدی (β=-0.34)، میزان داراییها (β=-0.27)، میزان درآمد (β=-0.24) و دسترسی به بازار فروش (β=0.16) پیش‌بینی‌کنندههای وابستگی معیشتی روستاییان به جنگل‌های زاگرس بودند؛ بهگونهای که مقدار ضریب تعیین برای این چهار متغیر بهصورت کلی برابر با 178/0 بود. باتوجه‌به این یافته‌ها پیشنهاد میشود دولت با برنامه‌ریزی و اجرای طرحهای حمایتی و اشتغالزا در روستاهای حاشیه جنگلها نسبت به بهبود وضعیت معیشت و درآمد مردم این نواحی و بالتبع افزایش درآمد و دارایی آنان بهمنظور کاهش وابستگی آنان به منابع جنگلی اقدام نماید. درواقع، نتایج این پژوهش ضمن پر کرد خلاء مطالعاتی در زمینه وابستگی معیشی جوامع روستایی به جنگل‌ها‌، می‌تواند به‌عنوان راهنمایی برای مدیریت و برنامه‌ریزی بهتر وابستگی معیشتی جوامع روستایی به جنگل‌ها مورد استفاده سیاست‌گذاران دولتی و خصوصی قرار می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

معیشت پایدار

مدیریت جنگل

جوامع روستایی

استان ایلام

موضوعات

توسعه روستایی

عنوان مقاله English

Dependency of Rural Communities Livelihood on Zagros Forest (The Case of Rural Areas of Abdanan County)

نویسندگان English

Rouhollah Normohammadi ¹

Nematollah Shiri ¹

Ali Mahdavi ²

¹ Department of Entrepreneurship and Rural Development, Faculty of Literature and Humanities, Ilam University, Ilam, Iran.

² Department of Forest Sciences, Faculty of Agriculture , Ilam University, Ilam, Iran.

چکیده English

The first step in forest protection is to assess the livelihood dependence of the people of the region on the forest and identify the factors affecting this dependence. In this regard, the present research was conducted with the aim of investigating and analyzing the dependency of rural communities on the Zagros forests in the rural areas of Abdanan County in the year 2024. Accordingly, quantitative paradigm and descriptive-correlation method were used. The statistical population in the present study was all the active population living in the rural areas of Abdanan County, using the sampling table of Bartlett et al., 209 of them were selected for the study by multi-stage cluster sampling method. The tool of data collection in this research was a researcher-made questionnaire whose validity was confirmed by using face and content validity method and its reliability was confirmed by Kudur-Richardson method. In order to analyze the collected data, correlation analysis and multiple regression analysis were used in SPSSwin26 software. The findings of the study showed that the majority (72.2%) of the studied villagers depended on Zagros forests at an average level. Also, the results of the regression analysis showed that the variables of the diversity of income sources (β=-0.34), the amount of assets (β=-0.27), the amount of income (β=-.024) and access to the sales market (β=0.16) are predictors for the dependency of rural communities on the Zagros forests; in such a way that the coefficient of determination for these four variables is generally equal to 0.178. Considering these findings, it is suggested that the government should plan and implement support and employment creation projects in villages on the edge of forests to improve the livelihood and income of the people in these areas and consequently increase their income and assets in order to reduce their dependence on forest resources. In fact, the results of this research, in addition to filling the gap in studies on the livelihood dependence of rural communities on forests, can be used by government and private policymakers as a guide for better management and planning of the livelihood dependence of rural communities on forests.

کلیدواژه‌ها English

Sustainable livelihoods

forest management

rural communities

Ilam province

آزادی، ی.، تقدیسی، ا.، جمشیدی، ع. و جمینی، د. (1392). ارزیابی کیفیت زندگی در نواحی روستایی استان ایلام (مطالعه موردی: دهستان کارزان). مجله پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی، 3، 71-49.

احمدی، ا.، لنگرودی، ح.، ریاحی، و. و جلیلیان، ح. (1398). تحلیل سطوح پایداری معیشت روستاییان (مطالعه موردی روستاهای شهرستان سقز). راهبردهای توسعه روستایی، 6 (1)، 19- 3. https://doi.org/10.22048/rdsj.2019.140559.1747

اسحاقی، ف. و محمودی، ب. (1398). ارزیابی تقاضای مصرف چوب هیزمی خانوارهای جنگلنشین زاگرس مرکزی، بررسی موردی: ناحیه عرفی سردشت، شهرستان لردگان. پژوهش و توسعه جنگل، 5 (4)، 627-613.

اسعدی خوب، س. م.، پاپ‌زن، ع. و حق‌پرست، ر. (1403). ارزیابی شاخص ناامنی غذایی خانوارهای شهری و روستایی در شهرستان بهمئی. راهبردهای توسعه روستایی، 11 (4)، 561- 540. 10.22048/rdsj.2025.377902.2072

بوچانی، س. و حجاریان، م. (1398). تاثیر داراییهای طبیعی در معیشت روستانشینان حاشیه جنگل چرداول. مجله جنگل ایران، انجمن جنگلبانی ایران، 11 (4)، 40-23.

پیرمحمدی، ز.، مهدوی، ع.، عواطفی، ه.، سلاورزی. م. و سلطانی، م. (1399). تأثیر جنگل برمعیشت خانوارهای روستایی و عشایری شهرستان کوهدشت. مجله جنگل ایران، انجمن جنگلبانی ایران، 12 (2)، 60-45.

چراغی، م.، محمدی یگانه، ب. و موسوی زارع، س. س. (1397). بررسی نقش فعالیت‌های غیرزراعی در امنیت غذایی خانوارهای روستایی (موردمطالعه: دهستان فضل، شهرستان نیشابور). راهبردهای توسعه روستایی، 5 (1)، 66- 51. https://doi.org/10.22048/rdsj.2018.53551.1541

حبیبی، م.، خاننژاد، س. و قنبری، س. (1400). مشارکت زنان روستایی و پروژههای منابع طبیعی و جنگل. حفاظت و بهرهبرداری جنگلهای هیرکانی، 3 (1)، 11-7.

زندبصیری، م. و غضنفری، هدایت اله. (1389). تدوین مهم ترین پیامدها و عوامل تاثیرگذار بر مدیریت مردم محلی جنگل های زاگرس (مطالعه موردی: حوضه آبخیز قلعه گل استان لرستان). مجله جنگل ایران، 2(2)، 127-138.

علیبیگی، ج. (1397). بررسی نظام حقوقی بهرهبرداری جوامع روستایی و عشایری از منابع طبیعی در ایران. انسان و محیط زیست، 16(1)، 75-93.

عطارروشن، س.، رجایی، ا.، بزرگمهر، ن. و پوررستمی، ر. (1396). نقش پدیده گرد و غبار بر شیوع بیماری زوال و خشکیدگی جنگلهای زاگرس در استان خوزستان. چهارمین همایش ملی فرسایش بادی و طوفانهای گرد و غبار.

فتاحی، م.، انصاری، ن.، عباسی، ح. و خانحسنی، م. (1379). مدیریت جنگلهای زاگرس. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.

کیوان بهجو، ف.، باقری، ا.، قنبری، س. و یوسفی، ث. (1399). وابستگی معیشتی مردم محلی به محصولات غیرچوبی ذخیرهگاه جنگلی فندقلو اردبیل. مطالعات علوم محیط زیست، 5 (1)، 2294-2287.

مرادی، غ.، میرزایی دوقزلو، س.، قنبری، س. و انصاری سامانی، ح. (1400). وابستگی معیشتی روستاییان به محصولات غیرچوبی جنگل در منطقه خسرو شیرین شهرستان آباده. حفاظت زیست بوم گیاهان، 9 (18)، 67-45.

نظریانی، ن.، فلاح، ا.، لطفعلیان، م. و ایمانی راستابی، م. (1396). وابستگیهای معیشتی جنگلنشینان به منابع جنگلی (مطالعه موردی: سامان عرفی نامجوی شهرستان کوهدشت). تحقیقات جنگل و صنوبر ایران، 25 (1)، 105-95.

Abdullah, A. N. M., Stacey, N., Garnett, S. T., & Myers, B. (2016). Economic dependence on mangrove forest resources for livelihoods in the Sundarbans Bangladesh. Forest Policy Economics. 64, 15-24

Arnold, J.E.M. (2001). Forestry, Poverty and Aid; Occasional Paper No. 33; Center for International Forestry Research: Bogor, Indonesia, 54-98.

Bakkegaard, R.K., Agrawal, A., Animon, I., Hogarth, N., Miller, D., Persha, L., Ramtesteiner, E.,Wunder, S., & Zezza, A. (2016). National Socioeconomic Surveys in Forestry: Guidance and Survey Modules for Measuring the Multiple Roles of Forests in Household Welfare and Livelihodds; FAO Forestry Paper No. 179; Food and Agriculture Organization of the United Nations, Center for International Forestry Research, International Forestry Resources and Institutions Research network and World Bank: Rome, Italy, ISBN978-92-5-109438-9.

Bartlett, J.E., Kotrlik, J.W. & Higgins, C.C. (2001) Organizational Research: Determining Appropriate Sample Size in Survey Research. Information Technology, Learning, and Performance Journal, 19, 43-50.

Bashar, A., Hasan, N.A., & Haque, M.M. (2024). Exploring sustainable livelihood options for COVID-impacted rural communities in Bangladesh. Heliyon, 10, e38664. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e38664

Belsley, D. A., Kuh, E., & Welsch, R. E. (1980). Regression diagnostics: identifying influential data and sources of co-linearity. John Wiley and sons, New York, ISBN: 9780471725152.

Biland, M., Zeb, A., Ullah, A., & Kaechele, H. (2021). Why Households Depend on the Forest for Income? Analysis of Factors Influencing Households Decision-Making Behaviors. Sustainability, 13, 9419.

Botai, C. M., Botai, J. O., Tazvinga, H., Murambadoro, M., Nhamo, L., Ncongwane, K. P., Mengistu, M. G., Zwane, N., Wamiti, E., Mpandeli, S., Muthoni, M., & Mabhaudhi, T. (2024). Assessment of rural livelihoods, health and wellbeing in Vhembe District Municipality, South Africa and Narok County, Kenya: A water-energy-food nexus perspective. Environmental Science & Policy, 159, 103817. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2024.103725

Dash, M., & Behera, B. (2016). Determinants of household collection of nontimber forest products (NTFPs) and alternative livelihood activities in Similipal Tiger Reserve India. Forest Policy Econnomics. 73, 215-228.

Eneji, C. V. O., Mubi, M. A., Husain, M. A., & Ogar, D. A. (2015). Factors influencing gender participation in forest resources management in the ‘Cross River National Park Enclave Communities’. Nigerian Journal Environmental Protection Sustainable Development, 1, 234-244.

Fedele, G., Donatti, C.I., Bornacelly, I., & Hole, D.G. (2021). Nature-dependent people: Mapping human direct use of nature for basic needs across the tropics. Global Environmental Change, 71, 102368.

Hasheminasab, H., Farshadfar, E., & Varvani, H. (2014). Application of physiological traits Related to Plant Water Status for Predicting Yield Stability in Wheat under Drough Stress condition. Annual Research and Review in Biology, 4 (5), 778-789.

Hogarth, N. J., Belcher, B., Campbell, B., & Stacey, N. (2013). The role of forest-related income in household economies and rural livelihoods in the borderregion of Southern China. World Devlopment, 43, 111-123.

Htun, T. T., Wen, Y., & Ko Ko, A. C. (2017). Assessment of forest resources dependency for local livelihood around protected areas: a case study in Popa Mountain Park, Central Myanmar. International Journal of Sciences, 6, 34-43.

Jabeen, S., Haq, S., Jameel, A., Hussain, A., Asif, M., Hwang, J., & Jabeen, A. (2020). Impacts of rural women’s traditional economic activities on household economy: Changing economic contributions through empowered women in rural Pakistan. Sustainability, 12(7), 2731.‏

Khan, T., & Conway, T. M. (2020). Vulnerability of common urban forest species to projected climate change and practitioners’ perceptions and responses. environmental management, 65, 534-547.

Krywkow, J., & Hare, M. (2008). Participatory process management. Proceedings of the FirstInternational Congress on Environmental Modeling and Software, Electronic Manuscript Submission System, 888- 899.

Lee, Y., Rianti, I. P., & Park, M. S. (2017). Measuring social capital in Indonesian community forest management.

Forest Science and Technology, 13, 133-141.

Levy, P. S., & Lemeshow, S. (2008). Sampling of populations: Methods and applications. New York: Wiley & Sons.

Mamo, G., Sjaastad, E., & Vedeld, P. (2007). Economic dependence on forest resources: A case from Dendi District, Ethiopia. Forest Policy and Economics, 9, 916-927.

Miller, D.C., Mansourian, S., Gabay, M., Hajjar, R., Jagger, P., Kamoto, J.F.M., Newton, P., Oldekop, J.A., Razafindratsima, O.H., Shyamsundar, P., et al. (2021). Forests, trees and poverty alleviation: Policy implications of current knowledge. Forest Policy and Economics, 131, 102566.

Moghaddas Farimani, S., & Mirtorabi, M. S. (2021). Identification of Economic Empowerment Facilitators of Rural Women (A case on members of rural women's Micro-Credit Funds in the province of Semnan). Iranian Journal of Agricultural Economics and Development Research, 52(3), 553-567.‏

Mohammed, J., Osei-Fosu, A. K., & Yusif, H. (2017). Factors influencing households’ participation in forest management in the northern region of Ghana. Independent J. Manag. Product. 8, 1324-1340.

Nerfa, L., Rhemtulla, J.M., & Zerriffi, H. (2020). Forest dependence is more than forest income: Development of a new index of forest product collection and livelihood resources. World Development, 125, 104689.

Pandey, A. K., Tripathi, Y. C., & Kumar, A. (2016). Non-timber forest products (NTFPs) for sustained livelihood: Challenges and strategies. Journal of Forest Research, 10, 1–7.

Rahman, M., & Alam, K. (2016). Forest dependent indigenous communities’ perception and adaptation to climate change through local knowledge in the protected area: A Bangladesh case study. Climate 4,12.

Roy, A., Kumar, S., & Rahaman, M. (2024). Exploring climate change impacts on rural livelihoods and adaptation strategies: Reflections from marginalized communities in India. Environmental Development, 49, 100937. https://doi.org/10.1016/j.envdev.2023.100937

Sharaunga, S., Mudhara, M., & Wale, E. (2013). Values rural households in KwaZulu-Natal hold towards forests and their participation in community-based forest management. Agrekon 52, 113-147.

Sharma, K. (2019). Non-Timber Forest Products (NTFPs) and livelihood security: An economic study of high hill temperate zone households of Himachal Pradesh. Economic Affairs, 64, 295545.

Shiri, N., Asadi, A., Motamedinia, Z. (2012). Agricultural Researchers' Attitudes toward Sustainable Agriculture and its Determinants in ILAM Province, Iran. International Journal of Agricultural Science and Research, 3, 17-30.

Suleiman, M. S., Wasonga, V. O., Mbau, J. S., Suleiman, A., & Elhadi, Y. A. (2017). Non-timber forest products and their contribution to household income around Falgore Game Reserve in Kano, Nigeria. Ecological Processes, 6, 1-14.

Sunderland, T., Achdiawan, R., Angelsen, A., Babigumira, R., Ickowitz, A., Paumgarten, F., et al. (2014). Challenging perceptions about men, women, and forest product use: a global comparative study. World Development. 64, S56-S66.

Tacconi, L.,& Williams, D.A. (2020). Corruption and Anti-Corruption in Environmental and Resource Management. Annual Review of Environment and Resources 2020, 45, 305-329.

Talpa, N.; Lozan, A.; Halalisan, A.F.; & Popa, B. (2022). Forest Dependence of Rural Communities in the Republic of Moldova. Forests, 13, 954.

Wale, E., Nkoana, M. A., & Mkuna, E. (2022). Determinants of rural household livelihood dependence on non-timber forest products: A case study from Inanda Community, KwaZulu-Natal, South Africa. Frontiers in Forests and Global Change, 5, 788815.

Wang, N., Gao, Y., Wang, Y., & Li, X. (2016). Adoption of ecofriendly soil-management practices by smallholder farmers in Shandong Province of China. Soil Science and Plant Nutrition, 62(2), 185-193.

Zhu, H., Hu, S., Ren, Y., Ma, X., & Cao, Y. (2017). Determinants of engagement in non-timber forest products (NTFPs) business activities: A study on worker households in the forest areas of axinganling and Xiaoxinganling Mountains, northeastern China. Forest Policy Economics. 80, 125-132.