راهبردهای اقتصادی نگهداشت روستائیان در مناطق مرزی

قاسمی, مریم; رمضانی, فرهاد

doi:10.22048/rdsj.2024.367525.2059

راهبردهای اقتصادی نگهداشت روستائیان در مناطق مرزی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مریم قاسمی ¹

فرهاد رمضانی ²

¹ استادیار، جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده ادبیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

² کارشناس ارشد، جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده ادبیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

https://doi.org/10.22048/rdsj.2024.367525.2059

چکیده

Maintaining the security of the country's borders requires maintaining the population of the border areas. Since the most important reason for the migration of border dwellers is economic hardships, the present study identifies the economic strategies of maintaining villagers in border areas. The research method is descriptive and analytical, and two SWOT QSPM strategic planning tools were used. The statistical population is the villages with more than twenty households located 10 kilometers from the Iran-Afghanistan border in Torbat-Jam city. In this study, 34 local experts in 17 border villages evaluated the matrix of internal factors with 48 factors and external factors with 9 factors. The results of SWOT showed that having favorable conditions for animal husbandry in border villages is the most important strength and the inefficiency of the cooperative of border residents and the lack of injecting its benefits to the villagers is the most important weakness in maintaining the population in border villages. In this matrix, strengths with 2.13 are superior to weaknesses with 1.03.In the foreign matrix, increasing the government's attention to the residents of border villages compared to the past is the most important opportunity, and the sanctions against Iran in many fields and the reduction of economic relations between the two borders are the most important economic threats to maintaining the population in border villages. In this matrix, opportunity points with 1.12 outweigh weaknesses with 1.02. According to the final score in the internal factors evaluation matrix of 2.16 and in the external factors evaluation matrix of 1.14, the selected strategy is defensive. With the help of the QSPM matrix, among the seven defense strategies presented, the first priority is to increase the diversity of income sources and create suitable and income-generating non-agricultural job opportunities in border villages such as handicrafts, tourism, and the development of service sector activities, etc. with a score of 1.55.

کلیدواژه‌ها

نگهداشت جمعیت

راهبرد اقتصادی

روستاهای مرزی

‌تربت‌جام

استان خراسان‌رضوی

موضوعات

جغرافیا و برنامه ریزی روستایی

عنوان مقاله English

Economic strategies to maintain villagers in border areas

نویسندگان English

Maryam Ghasemi ¹

Farhad Ramzani ²

¹ Assistant Professor, Geography and Rural Planning, Faculty of Literature, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran

² Master's degree, Geography and Rural Planning, Faculty of Literature, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.

چکیده English

حفظ امنیت مرزهای کشور ایجاب ‌‌می‌کند جمعیت نواحی مرزی حفظ گردد. از آنجاکه مهم‌ترین دلیل مهاجرت مرزنشینان تنگناهای اقتصادی است، مطالعه حاضر به شناسایی راهبردهای اقتصادی نگهداشت روستاییان در مناطق مرزی‌‌ می پردازد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و از دو ابزار برنامه‌ریزی استراتژیک SWOT-QSPM استفاده ‌شد. جامعه آماری روستاهای دارای بیش از بیست خانوار در 10 کیلومتری مرز ایران و افغانستان در شهرستان تربت‌جام است. در این مطالعه 34 خبره محلی در 17 روستای مرزی، ماتریس عوامل داخلی را با 48 و عوامل خارجی را با 9 عامل ارزیابی کردند. نتایجSWOT نشان داد برخورداری از شرایط مطلوب دامداری در روستاهای مرزی مهمترین قوت و عدم کارایی تعاونی مرزنشینان و عدم تزریق منافع آن به روستائیان مهمترین ضعف نگهداشت جمعیت در روستاهای مرزی است. در این ماتریس نقاط قوت با 13/2 بر ضعف با 03/1 برتری دارد. در ماتریس خارجی افزایش توجه دولت به ساکنان روستاهای مرزی نسبت به گذشته مهمترین فرصت و تحریم ایران در زمینه‌های متعدد و کاهش مراودات اقتصادی بین دو مرز مهمترین تهدید اقتصادی نگهداشت جمعیت در روستاهای مرزی است. در این ماتریس نقاط فرصت با 12/1 بر ضعف با 02/1 غلبه دارد. با توجه به امتیاز نهایی در ماتریس ارزیابی عوامل داخلی 16/2 و در ماتریس ارزیابی عوامل خارجی 14/1، استراتژی منتخب تدافعی است. به کمک ماتریس QSPM در بین هفت استراتژی‌های تدافعی ارائه‌شده، اولویت اول با افزایش تنوع منابع درآمدی و ایجاد فرصت‌های شغلی غیرزراعی مناسب و درآمدزا در روستاهای مرزی مانند صنایع دستی، گردشگری و توسعه فعالیت‌های بخش خدمات و ... با امتیاز 55/1 است.

کلیدواژه‌ها English

Population maintenance

economic strategy

border villages

Torbetjam

Razavi Khorasan province

ابراهیم‌زاده، ع.، بریمانی، فرامرز.، نصیری، یوسف. 1383. حاشیه‌نشینی؛ ناهنجاری‌های شهری و راهکارهای تعدیل آن موردشناسی: کریم‌آباد زاهدان. فصلنامه جغرافیا و توسعه، 2 (3): 143_121. doi.org/10.22111/GDIJ.2004.3833

ازغندی، ع.، روشندل، ج .1388. مسائل نظامی و استراتژیک معاصر، چاپ دهم سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)،‌ تهران.

افراخته، ح.، و حجیپور، م. 1392. پایش سکونتگاههای مرزی در راستای شناخت کانونهای تهدید امنیت مورد: روستاهای استان خراسان‌جنوبی. فصلنامه دانش انتظامی خراسان‌جنوبی، 2 (1): 52-37.

آقاسی‌زاده، ع.، ابراهیم زاده، ع. 1388. تحلیل عوامل مؤثر بر گسترش گردشگری در ناحیه ساحلی چابهار با استفاده از مدل راهبردی . SWOTمطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، 1(1): 128-107.

بروکی‌‌میلان، ع.، عینالی، ج. 1395. تحلیل عوامل مؤثر بر مهاجرت روستاهای مرزی (مطالعه موردی: روستاهای مرزی دهستان چالدران جنوبی). فصلنامه علوم و فنون مرزی، 7 (4): 83-63.

بزی، خ.، کیانی، ا.، صفرزائی، ع. 1395. بررسی علل شکل گیری و راهکار مقابله حاشیه نشینی شهر زابل با تأکید بر توانمندسازی. فصلنامه مطالعات شهری، 6 (21): 28_17.

جان‌پرور، م.، صالح‌آبادی، ر.، مطهره زرگری. 1396. پیامدهای بحران مهاجرت ناشی از خشکسالی‌های کوتاه مدت در استان سیستان و بلوچستان. فصلنامه جغرافیا، 15(52)، 183.

حسینی، ق.، صادقی، ر.، قاسمی‌اردهایی، ع.، رستمعلی‌زاده، و. 1397. تحولات روند و الگوهای مهاجرت داخلی در استان‌های ایران. ‌برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 8 (31): 17-1.doi.org/20.1001.1.22516735.1397.8.31.1.3

زرقانی، ه.، حسینی، م.، قنبری، م.، قیاسی، م. 1395. بررسی و تحلیل الگوی مهاجرت در استان ‌تربت‌جام. مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، 11 (2): 105_77.

سعیدی، ع.، اسماعیل‌زاده، خ. 1389. مرزها و امنیت اجتماعی، چالش‌های فراروی امنیت در مناطق مرزی و راهکارهای اجرایی آن. فصلنامه دانش انتظامی کردستان، 1 (4): 28-1.

عزتی، ن.، حیدریپور، ا.، اقبالی، ناصر. 1390. نقش و جایگاه آمایش مناطق مرزی در نظام برنامهریزی؛ مطالعه موردی: مناطق مرزی ایران. فصلنامه علمی – پژوهشی نگرشهای نو در جغرافیای انسانی، 3 (4): 197-179.

عندلیب، ع.، مطوف، ش. 1388. توسعه و امنیت در آمایش مناطق مرزی ایران. باغ نظر، 6 (12): 76-57.

فال‌سلیمان، م.، صادقی، حجت‌الله.، حاصلی، م.، امیری، ف. 1396. تحلیل راهبردهای پایداری مرتع از نگاه سازمانی در راستای توسعه پایدار روستایی (نمونه مطالعه: استان خراسان‌جنوبی). پژوهش‌های روستایی، 8 (1): 53_38. doi.org/20.1001.1.20087373.1396.8.1.3.1

قمری، د. 1384. همبستگی ملی در ایران. موسسه مطالعات ملی، تهران.

کلانتری، خ.، عبدالهزاده، غ. 1391. برنامهریزی فضایی و آمایش سرزمین. چاپ دوم انتشارات فرهنگ صبا، تهران.

محمدییگانه، ب.، ولائی، محمد. 1393. تنوع بخشی به اقتصاد روستاها جهت تحقق توسعه پایدار مورد: دهستان مرحمتآباد شمالی شهرستان‌‌میاندوآب. فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 3 (2): 70-54.

مختاری‌هشی، ح.، وزین، ن.، قادری حاجت، م. 1396. بررسی پایداری امنیت روستاهای مرزی استان سیستان و بلوچستان. فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 14 (54): 60-43.

مطیعی‌لنگرودی، ح.، قدیری معصوم، م.، رضوانی، م.، نظری، ع.، صحنه، ب. 1390. تأثیر بازگشت مهاجران به روستاها در بهبود معیشت ساکنان (مطالعه موردی شهرستان آققلا). پژوهشهای جغرافیای انسانی، 78: 83-67.

موسوی، ‌‌م.، رحیمی، م. 1396. تبیین نقش اسکان جمعیت در تحقق توسعه پایدار مناطق مرزی؛ مطالعهی موردی: استان آذربایجان شرقی. فصلنامه علمی – پژوهشی اطلاات جغرافیایی (سپهر)، 26 (101): 23-5. doi.org/10.22131/sepehr.2017.25722

موسوی،‌‌ م. 1392. ارزیابی نقش بازارچههای مشترک مرزی در توسعه و رفاه مناطق مرزنشین؛ مورد: بازارچهی مرزی تمرچین پیرانشهر. جغرافیا و توسعه، 33: 70-55. doi.org/10.22111/GDIJ.2013.1322

مرادی، ف. 1390. نگاهی جامع به مدیریت استراتژیک، تاریخچه، مدل‌ها، ابزارها، مکاتب، رویکردها و مفاهیم نوین. انتشارات سازمان مدیریت صنعتی، تهران.

مرکز آمار ایران. 1395. سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان ‌تربت‌جام.

مختاری‌هشی، ح.، وزین، ن.، عطایی، س. 1398. راهبردهای آمایش مناطق مرزی در برنامه‌های اول تا پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران. آمایش سیاسی فضا، 1 (2): 104_97. doi.org/20.1001.1.26455145.2019.1.2.1.2

ناصری، م.، قلی‌زاده، ا. 1398. پیامدهای امنیتی و دفاعی تغییرات جمعیت (مطالعه موردی: نواحی مرزی استان اردبیل). فصلنامه جغرافیای نظامی و امنیتی، 2 (5): 89_59.

Haughton, G., & Counsell, D. (2004). Regions, spatial strategies, and sustainable development. Psychology Press. https://books.google.com/books/about/Regions_Spatial_Strategies_and_Sustainab.html?id=L1XbRFl_z9QC

Heffner, K., & Latocha, A. (2020). Desolated villages as examples of spatial, economic and social marginalization in the Polish-Czech borderland and their current transformations. Responses to Geographical Marginality and Marginalization: From Social Innovation to Regional Development, 123-142. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-51342-9_8

Counsell, D., Haughton, G. 2004. Regions, spatial strategies and sustainable development. Routledge. Aghvami-Moghadam A, translator. 2nd Edition. Tehran: Azarakhsh; 2009.

Itoh, R. 2009. Dynamic Control of Rural-Urban Migration. Journal of Urban Economics, 63 (3): 196-202.

https://doi.org/10.1016/j.jue.2009.07.001

Mikhaylova, A. A., Wendt, J. A., Hvaley, D. V., Bógdał-Brzezińska, A., & Mikhaylov, A. S. (2022). Impact of Cross-Border Tourism on the Sustainable Development of Rural Areas in the Russian–Polish and Russian–Kazakh Borderlands. Sustainability, 14(4), 2409. https://doi.org/10.3390/su14042409

Schwing, S. T. Climate Influenced Migration and Resulting Necroviolence at the US—Mexico Border. Climate Change and Human Responses, 59. https://trace.tennessee.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1023&context=utk_anthpubs#page=70

Sergeyeva, A., Abdullina, A., Nazarov, M., Turdimambetov, I., Maxmudov, M., & Yanchuk, S. (2022). Development of Cross-Border Tourism in Accordance with the Principles of Sustainable Development on the Kazakhstan-Uzbekistan Border. Sustainability, 14(19), 12734. https://doi.org/10.3390/su141912734

Vaishar, A., & Šťastná, M. (2023). Economically underdeveloped rural regions in Southern Moravia and possible strategies for their future development. Journal of Rural Studies, 97, 356-364. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2022.12.024

Wang, Y. (2023). Poverty Reduction Effects of Rural Social Assistance and Constraints of the Effects in the Border Areas of West Yunnan. In Social and Economic Stimulating Development Strategies for China’s Ethnic Minority Areas (pp. 393-406). Singapore: Springer Nature Singapore. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-19-5504-4_13