شناسایی، تحلیل و رتبه‌بندی مؤلفه‌های تهدیدکننده تالاب بین‌المللی امیرکلایه به روش دلفی فازی با تاکید بر جامعه محلی حاشیه تالاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

عضو هیت علمی پژوهشکده محیط زیست جهاد دانشگاهی

چکیده
ارزیابی تهدیدها‌ی مؤثر بر اکوسیستم‌ها به‌منظور توسعه راهبردهای مناسب مدیریت محیط‌زیستی، پایش و ارزیابی آن‌ها امری ضروری است. پناهگاه حیات‌وحش و تالاب بین‌المللی امیرکلایه با مساحت 1230 هکتار در دهستان شیرجوپشت، بخش رودبنه، شهرستان لاهیجان در استان گیلان واقع‌شده است. در این تحقیق ابتدا جهت تدوین معیارهای و زیر‌معیارهای پژوهش، از منابع کتابخانه‌ای همچنین نتایج حاصل از طرح تدوین برنامه مدیریت زیست بومی تالاب امیرکلایه(1399) استفاده شد. در تدوین این برنامه 30 نفر از ذی‌نفعان و بهره بردان تالاب شرکت داشتند. سپس به‌منظور استخراج و تبیین دقیق مشکلات و مسائل تالاب پرسشنامه‌ای با معیارهای اولیه طراحی و به 15 نفر از متخصصین مطلع به مدیریت تالاب امیرکلایه ارسال شد. در گام بعدی نظرات متخصصین ازنظر نرمال بودن به کمک آزمون کولموگروف- اسمیرنف موردسنجش قرار گرفت و درنهایت مشکلات و مسائل شناسایی‌شده به روش دلفی فازی رتبه‌بندی شدند. نتایج نشان داد که معیار بیولوژیک با سه زیر معیار، معیار فیزیکوشیمیایی با شش زیر معیار، معیار اقتصادی با شش زیر معیار، معیار اجتماعی با 12 زیر معیار و معیار فرهنگی با چهار زیر معیار مهم‌ترین معضلات تالاب بودند. نتایج حاصل از رتبه‌بندی زیر‌معیارها نشان داد که ورود گونه‌های مهاجم و رشد و تجزیه گیاهان با امتیاز 38/ 0در بخش بیولوژیکی و کاهش عمق و سطح تالاب همچنین آلودگی تالاب به کود و سموم کشاورزی به ترتیب با امتیاز 21/0 و 20/0 در بخش فیزیکو‌شیمیایی حائز بالاترین رتبه بودند. افزایش سطح زیر کشت اراضی شالی‌کاری روستاهای حاشیه تالاب با امتیاز 19/0 ، برداشت بی‌رویه آب تالاب و فقر اقتصادی جوامع محلی هر یک با امتیاز 18/0 از مهم‌ترین زیرمعیارهای اقتصادی شناسایی شدند. شکار غیر‌مجاز و بی‌رویه با امتیاز 11/0 و عدم تعامل و مشارکت بین سازمانی در مدیریت تالاب در گروه‌های ذینفع تالاب با امتیاز 10/0 از مهم‌ترین زیر‌معیارهای اجتماعی و درنهایت زیر‌معیار‌های فرهنگی، عدم آگاهی جوامع محلی (ساکنین روستاهای حاشیه تالاب) و مدیران و ذی‌نفعان تالاب به ترتیب با امتیاز 31/0 و 30/0 حائز بالاترین رتبه بودند. استفاده از سایر روش‌های دیگر کمی‌سازی عوامل تهدید‌کننده تالاب در دستیابی به نتایج دقیق‌تر و کامل‌تر به‌منظور اجرای موفق‌تر برنامه مدیریت زیست بومی امیرکلایه و دستیابی به توسعه پایدار روستاهای حاشیه تالاب مثمر‌ثمرخواهد بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Identification, Analysis and ranking of threatment components by Fuzzy Delphi method with an Emphasis on local communities around Amirkelayeh International Wetland

نویسندگان English

mokarram ravanbakhsh
Tooba Abedi
Environmental Research Institute, Academic Center for Education, Cultural Research (ACECR), Rasht, Iran
چکیده English

Ecosystem threatment assessment is essential to monitoring, evaluating, and developing appropriate environmental management strategies. Amirkelayeh international wildlife refuge with an area of 1230 hectares is located in the Shirjoopasht village belonging to Rudbaneh section, Lahijan city, and Giulan province. In this research, first, library resources and the Amirkelayeh wetland ecosystem management plan (2020) were used to compile the criteria and sub-criteria of the research. 30 wetland stakeholders participated in the plan development. To extract and explain wetland problems a questionnaire with basic criteria was designed and sent to 15 experts. In the next step, the opinions of the experts were measured in terms of normality with the help of the Kolmogorov-Smirnov test. Finally, using these components, the problems were analyzed using the method Fuzzy Delphi were ranked. The results of the ranking of the sub-criteria showed that the entrance of invasive species and the growth and decomposition of plant species with a score of 0.38 in the biological criteria, the reduction of the depth and surface of the wetland also, and the fertilizers and pesticide pollution in the physicochemical criteria with a score of 0.21 and 0.20 respectively had the highest ranks. Increasing the farming lands around the wetland with a score of 0.19, unsustainable water resources exploitation, and local communities’ economic issues with a score of 0.18 were identified as the most important economic sub-criteria. Illegal hunting with a score of 0.11 and lack of collaboration among stakeholders in wetland management with a score of 0.10 was the most important social sub-criteria, and finally, lack of awareness of local communities, managers, and stakeholders with scores of 0.31 and 0.30, respectively was the most important cultural sub-criteria. The use of other methods for quantification of wetland- threatening factors will be fruitful in achieving more accurate and complete results for the more successful implementation of the Amirkelayeh wetland ecosystem management plan and achieving sustainable development in villages around the wetland.

کلیدواژه‌ها English

Criteria
Ecosystem Integrated Management Plan
rular Communities
Wetland degradation
اصغرپور، م.، یعقوبی، ز. 1383. مدل­سازی بازار نفت ایران و عربستان با استفاده از تئوری بازی­های چند نفرِ (پیوسته). نشریه بین‌المللی مهندسی صنایع و مدیریت تولید، 15(3): 229-252.
امینی، ژ.، ملک ملک­محمدی، ب.، جعفری، ح.ر. 1400.  تدوین چارچوب مدیریت تالاب‌ها مبتنی بر رویکرد زیست بومی (مطالعه موردی: تالاب بین‌المللی انزلی). فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، 23(10): 119-.132
امینی­هرندی، س.، احمدی­ندوشن، م. 1398. بررسی وضعیت تغذیه گرایی تالاب بین‌المللی امیرکلایه به‌منظور مدیریت و حفاظت از آن. محیط‌زیست جانوری. 11(4): 345-350.
بهروزی­راد بهروز . 1391.  تالاب­های ایران.  انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 798 صفحه
بیگلر­فدافن، م.، دانه­کار، ا. 1396. ارائه راهکارهای مدیریت یکپارچه تالاب آلماگل در جهت احیا و بازسازی تالاب، مجله علمی پژوهشی اکوبیولوژی تالاب, 9(34): 5-22.‎
توکلی، ح.، فیاض، م.، حسن حسن­نژاد، م. 1392. بررسی عملکرد طرح­های مرتع‌داری استان خراسان رضوی با رویکرد دلفی فازی و مدل­های تصمیم‌گیری چندمعیاره. اقتصاد و توسعه کشاورزی، 27(1): 37-50.
جعفری­آذر، س.، سبزقبایی، غ.، توکلی، م.، دشتی، س. 1399. ارزیابی ریسک و درجه‌بندی پایداری محیط زیستی تالاب‌های بین‌المللی سواحل جنوبی ایران. مخاطرات محیط طبیعی، 19(23): 41-62. 
جعفری، ش.، اراززاده، ی. 1390. تدوین عوامل راهبردی مدیریتی جهت حفاظت تالاب انزلی با روش SWOT. اکو بیولوژی تالاب، 3(10): 37-46.
رحیمی، ر.، منوری، م.، کرمی، م. 1395. موفقیت تولیدمثلی و نرخ بقای روزانه باکلان بزرگ (Phalacrocorax Carbo sinensis)  در کلنی تالاب بین­المللی امیرکلایه.‎ علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، 18: 180-187.
رضوی دوله ملال، ص.، نژاد نادری، م. 1399. بررسی حقابه محیط‌ زیستی  تالاب امیرکلایه لاهیجان، اکوبیولوژی تالاب،12(46): 18-5.
رفیعی، ی.، و ملک ملک­محمدی، ب.، و آبکار، ع.، و یاوری، ا.، و رمضانی مهریان، م.، و ظهرابی، ح. 1390. بررسی تغییرات زیست­محیطی تالاب­ها و مناطق حفاظت­شده با استفاده از تصاویر چند زمانه سنجنده TM(مطالعه موردی: تالاب نیریز). محیط‌شناسی، 37(57): 65-76.
رنجبر، ب.، نعیمی، ا.، و نهاوندیان، ف. 1398. تحلیل هنجارهای تأثیرگذار بر رفتار مشارکتی کشاورزان در راستای حفاظت از آب حوضه آبخیز تالاب زریوار شهرستان مریوان. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران, 15(2 ): 1-16.
روان­بخش، م، عابدین­زاده، ن، حقیقی، م.1400. ارزیابی محیط‌زیستی تالاب بین‌المللی امیرکلایه به روش SWOT با رویکرد زیست‌بومی. مطالعات علوم محیط‌زیست، 6(4):4202-4209.
زارع­خوش­­اقبال، م. و سجادی­نسب، م. 1394. ارزیابی آلودگی تالاب امیرکلایه با استفاده از تحلیل­های ژئوشیمیایی، فصلنامه علمی پژوهشی زمین‌شناسی محیط‌زیست،  9(30): 1-10.
زرکامی، ر.، اسفندی اسفندی­سرافراز ج.، میغی ا.1399 بررسی مطلوبیت زیستگاهی گیاه مهاجم سنبل آبی (Eichhornia crassipes  Mart.  Solms)   در برخی از اکوسیستم‌های حوضه آبریز تالاب انزلی با استفاده از مدل خطی تعمیم‌یافته. مجله بوم­شناسی آبزیان، ۹ (۴) :۲۳-۱۴
زند بصیری، م.1393. تصمیم­گیری­های چند­معیاره و جایگاه آن‌ها در مدیریت منابع طبیعی، انتشارات شاپور خواست، 231 صفحه.
سلمان­ماهینی، ع.، سفیدیان، س. 1391. طبقه‌بندی آب‌شناختی تالاب‌های بین‌المللی ایران و دسته‌بندی آسیب‌پذیری آن‌ها. پژوهش­های محیط‌زیست،3 (6):45-56.
سعیدی،  ی.، دشتی، س. 1395. بررسی مخاطرات زیست‌محیطی خشک شدن مخازن چهارم و پنجم تالاب هورالعظیم به‌منظور توسعه میدان نفتی آزادگان با استفاده از روش تاپسیس.علوم و مهندسی آبیاری، 4(1): 139-152.
شهریاری، ا.، اسمعیلی­ورکی، م.،  وظیفه­دوست، م. و یگانه­فر، ا. 1391. بررسی تغییرات زمانی وسعت تالاب­ها با استفاده از تکنیک‌های سنجش‌ازدور و GIS مطالعه موردی: تالاب امیرکلایه استان گیلان، نهمین سمینار بین­المللی مهندسی رودخانه، اهواز.
صالحی، ص.،  غلام­دوست اشکیکی، ع. 1392. ارزیابی مدل مدیریت مشارکتی تالاب­ها ازنظر جامعه محلی (مطالعه موردی: تالاب انزلی، گیلان). فصلنامه علوم محیطی، 11(1) : 105-118.
طرح حفاظت از تالاب‌‌‌های ایران. 1398. شیوه‌نامه پایش اکوسیستم تالاب­ها، سازمان حفاظت محیط‌زیست، 228صفحه.
عابدی، س.، و تهامی­پورزندی، م. 1399. بررسی کارآمدی ابزارهای سیاستی و مقررات در حفاظت از تالاب­ها و دریاچه‌ها با رویکرد اجرایی در ایران. اکو بیولوژی تالاب ، 12(43 ): 113-136.
عابدی، ط.، حسینی.م. 1400. بررسی سطح دانش و آگاهی عمومی ذی‌نفعان جوامع محلی در راستای اهداف برنامه سیپا (مطالعه موردی: تالاب امیرکلایه لاهیجان، استان گیلان). راهبردهای توسعه روستایی، (2): 275-262.
 عابدی،ط.، جنسی ز.1399. بررسی عوامل مؤثر بر تخریب تالاب با توجه به معیارهای پشتیبان تصمیم‌گیری سیپا با رویکرد دلفی فازی (مطالعه موردی: تالاب امیرکلایه، استان گیلان)، مطالعات علوم محیط‌زیست، 5: 2589-2596.
عبداله­رش، م.، شبیری، س.، و حقیقی، ف. 1391. نقش نهادهای مردمی و دولتی در مشارکت جوامع محلی برای حفاظت از تالاب کانی برازان. اکو بیولوژی تالاب، 4(13): 27-33.
عبدی، س.، عابدی، ر.، عابدی، ط.1398. اولویت‌بندی معیارهای مؤثر در کاهش پایداری اکوسیستم­های زراعی استان آذربایجان غربی با تکنیک دلفی فازی، نشریه دانش کشاورزی و تولید پایدار، 29(3): 307-321.
فلاح، م.، پیرعلی زفره ئی، ا.ر.، و هدایتی، س.ع.ا. 1399. تعیین مناطق مستعد گونه مهاجم آزولا Azolla filiculoides)) در تالاب بین‌المللی انزلی با استفاده از تکنیک GIS، بهداشت و توسعه، 9(1): 29-42.
فولادی، م.، مهدوی، نجف آبادی، ر.، رضایی، م.، مسلمی، ح. 1399. شناسایی استراتژی‌های توسعۀ پایدار تالاب جازموریان با استفاده از تکنیک متاسوات و ارائۀ راهکارهای مناسب. اکو هیدرولوژی، 7(4): 1071-1087.
گل­محمدی، آ.، شریعتی، ف. 1395. بررسی تروفی تالاب امیرکلایه در استان گیلان با استفاده از شاخص TSI. مجله علمی پژوهشی اکو بیولوژی تالاب،  8(4): 63-72.‎
مرکز آمار ایران.  1395. سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهرستان لاهیجان
مدبری، ه. و شکوهی، ع. 1399. تعیین نیاز آبی زیست‌محیطی تالاب امیرکلایه بر اساس رویکرد جامع‌نگر با درنظرگرفتن تضاد بین استفاده از آب برای کشاورزی و حفظ تالاب. تحقیقات منابع آب ایران، 16(3 )، 282-305.
مکوندی، ر.، آستانی، س.، انوشه، ز. 1391. ارزیابی ریسک محیط­ زیستی تالاب­ها با استفاده از روش­های TOPSIS و EFMEA  مطالعه مورد: تالاب شیرین سو در استان همدان. اکو بیولوژی تالاب ،3(12): 25-40.
مکوندی، ر.، آستانی س.، چراغی م. . 1392 . ارزیابی ریسک محیط زیستی تالاب‌ها با استفاده از روش‌های SAW و EFMEA  (مطالعه موردی: تالاب بین‌المللی انزلی).اکو بیولوژی تالاب، 5(17): 61-74.
مهدی­نسب، م.، باقرزاده کریمی، م. 1399. ارزیابی ریسک‌های زیست‌محیطی تالاب‌های پل‌دختر بر اساس مدل EFMEA." ، محیط‌زیست و توسعه فراخشی، 4(65): 27-36.
مهندسین مشاور سفیدرود گیلان.1391. مطالعات تعیین حد بستر و حریم تالاب امیر کلایه، شرکت سهامی آب منطقه‌ای گیلان.
نیک­اندیش، ا.، دشتی، س.، و سبزقبایی، غ. 1398. ارزیابی مخاطرات محیط زیستی در جهت توسعه پایدار در پارک­های ملی و مناطق حفاظت‌شده (مطالعه موردی: پارک ملی و منطقه حفاظت‌شده دز)، جغرافیا و مخاطرات محیطی, 8 (29 )، 43-63.
 هادی­پور، ا.، محمدی محمدی­فاضل، ا.، نظامی نظامی­بلوچی، ب.، خانجانی، ف. 1394. تالاب بین­المللی امیرکلایه، الگوی یک تالاب در حال نابودی، دومین همایش بین‌المللی مدیریت و مهندسی تالاب.
Adekola, O. Mitchell, G. 2011. The Niger Delta wetlands: threats to ecosystem services, their importance to dependent communities and possible management measures. International Journal of Biodiversity Science, Ecosystem Services & Management, 7(1): 50-68. https://doi.org/10.1080/21513732.2011.603138
Bagherzadeh Karimi, M., Mammedov, R. Fathi Saghezchi, F., 2011. Stakeholder Role Analysis for Integrated Management in Protected Areas (Case Study: Urmia Lake, Iran). Ecopersia, (2): 101-110.
Golbarg, F., Nabi Bidhendi, G., Hoveidi, H. 2018. Environmental management of oil pipelines risks in the wetland areas by Delphi and MCDM techniques: case of Shadegan international wetland, Iran. Pollution, 4(2): 195-210. https://doi.org/10.22059/POLL.2017.239568.300
Kellermanns, F.W., Walter, J., Lechner, C. and Floyd, S.W., 2005. The lack of consensus about strategic consensus: Advancing theory and research. Journal of Management, 31(5), pp.719-737. https://doi.org/10.1177/014920630527911
Lin, C.C. and Chuang, L.Z.H., 2012. Using fuzzy delphi method and fuzzy AHP for evaluation structure of the appeal of taiwan’s coastal wetlands ecotourism. In Business, Economics, Financial Sciences, and Management (347-358). Springer Berlin Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-642-27966-9_48
Loo, R. 2002. The Delphi method: a powerful tool for strategical management. International Journal of Police Strategies and Management, 25 (4): 762. https://doi.org/10.1108/13639510210450677
Malekmohammadi, B. and Jahanishakib, F., 2017. Vulnerability assessment of wetland landscape ecosystem services using driver-pressure-state-impact-response (DPSIR) model. Ecological Indicators, 82, pp.293-303. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2017.06.060
Skulmoski, G.J., Hartman, F., and Krahn, J. 2007. The Delphi method for graduate research, Journal of Information Technology Education, 6: 123-132.
Walters, Damian, D. C. Kotze, Alanna Rebelo, Lulu Pretorius, N. Job, J. V. Lagesse, E. Riddell, and C. Cowden. 2021. Validation of a rapid wetland ecosystem services assessment technique using the Delphi method. Ecological Indicators, 125: 107511. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2021.107511