راهبردهای تاب آوری کالبدی مساکن خانوارهای روستایی در برابر سیل (مطالعه موردی: شهرستان درگز)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه جغرافیا-دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی-دانشگاه فردوسی مشهد-خراسان رضوی- ایران

2 استادیار، گروه جغرافیا، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده
در ایران، مخاطره سیل سالانه خسارات فراوانی به روستائیان مناطق درگیر به ویژه در بخش مسکن وارد می‌‌کند. به‌همین دلیل توجه به تاب‌آوری کالبدی مساکن روستایی به‌دلیل آسیب‌پذیری بالای آنها در مواجهه با سیل ضروری است. بر این اساس پژوهش حاضر به بررسی راهبردهای مطلوب تاب‌آوری کالبدی مساکن روستایی در مواجهه با سیلاب پرداخته است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی مبتنی بر مطالعات اسنادی و پیمایش میدانی است. پس از مطالعات اکتشافی اولیه، تعداد 9 روستا در شهرستان درگز که بیشترین آسیب پذیری در برابر سیل را داشتند، به عنوان نمونه انتخاب شدند. تجزیه و تحلیل داده‌ها با استفاده از دو ابزار برنامه‌ریزی استراتژیک SWOT-QSPM انجام شد. با توجه به خبره محور بودن این دو ابزار پرسشنامه پژوهش به کمک 25 نفر از خبرگان روستایی (دهیار و اعضای شورای اسلامی روستا) تکمیل گردید. بر اساس مطالعات اکتشافی اولیه 14 نقطه قوت و فرصت به عنوان مزیت و 18 نقطه ضعف و تهدید به عنوان محدودیت پیش روی تاب‌آوری کالبدی مسکن روستایی در مواجهه با سیل شناسایی شد. باتوجه به امتیاز نهایی در IFE=2.46 و درEFE=2.41 «راهبردهای تدافعی» یا حداقل- حداقل به‌عنوان راهبردهای کانونی جهت افزایش تاب‌آوری کالبدی مساکن روستایی انتخاب شد. هدف کلی راهبردهای تدافعی، یا «راهبرد بقا» کاهش ضعف‌های سیستم برای کاستن و خنثی سازی تهدیدها است. براساس تجزیه و تحلیل‌های صورت گرفته در ماتریس QSPM در بین استراتژی‌های تدافعی «ارتقای دانش و آگاهی ساکنان از اصول استاندارد ساخت و ساز در نواحی در معرض سیل»، بالاترین امتیاز یعنی 2.637 را کسب نموده و به‌عنوان اولین راهبرد انتخاب شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

strategies for physical resilience of rural households against floods (Case study: Dargaz city)

نویسندگان English

zahra kamali 1
Maryam Ghasemi 2
1 Department of Geography, Faculty of Literature and Humanities Dr. Ali Shariati, Ferdowsi University of Mashhad-Khorasan Razavi-Iran
2 Assistant Professor of geography and Rural Planning, Ferdowsi University, Mashhad, Iran.
چکیده English

AIn Iran, the risk of annual floods causes great damage to the villagers of the affected areas, especially in the housing sector. Therefore, it is necessary to pay attention to physical resilience due to the high vulnerability of rural housing in the face of floods. Based on this, the present study has investigated the optimal strategies for physical resilience of rural housing in the face of floods. The research method is descriptive-analytical based on documentary studies and field survey After initial exploratory studies, 9 villages in Dargaz city that were most vulnerable to floods were selected as a sample.data analysis was performed using two strategic planning instruments (SWOT-QSPM(. Due to the expertise of these two tools, the research questionnaire was completed with the help of 25 rural experts (Dehyar and members of the village Islamic council). Based on initial exploratory studies, 14 strengths and opportunities were identified as advantages and 18 weaknesses and threats as constraints on the physical resilience of rural housing in the face of floods. According to the final score IFE = 2.46 And EFE=2.41 "Defensive strategies" or at least - at least as focal strategies were selected to increase the physical resilience of rural housing. The overall goal of defensive strategies, or "survival strategies," is to reduce system weaknesses to reduce and neutralize threats. Based on the analysis performed in the QSPM matrix, among the defensive strategies of "Increasing residents' knowledge and awareness of the principles of standard construction in flood-prone areas", it has obtained the highest score of 2.637 and was selected as the first strategy.

کلیدواژه‌ها English

flood
physical resilience
rural housing
Dargaz city
SWOT-QSPM
اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان درگز، مرادی، 1400-1399
اسماعیل­زاده، ح. و اسماعیل­زاده، ی. 1393. انتخاب استراتژی بهینه توسعه گردشگری با استفاده از مدل راهبردی  SWOT (مطالعه موردی: شهر مراغه) ، فصلنامه آمایش محیط، (28): 172-149.
امورآب و آبیاری شهرستان درگز (آب منطقه­ای)، بخش آب­های زیرزمینی ،1399
بنیاد مسکن شهرستان درگز، بخش امور فنی طرح­های هادی، مهندس سلطانی، 1399-1400.
بنیاد مسکن، بخش بازسازی مسکن روستایی، مشهد، 1398.
ﺑﻬﻤﻨﻲ، الف، و ﻗﺎﺋﺪرﺣﻤﺘﻲ،ص. 1395. ارزﻳـﺎﺑﻲ  ﻣﺴـﻜﻦ ﻣﻬﺮ از ﻧﻈﺮ ﺷﺎﺧﺺ­ﻫـﺎی  ﻛﻴﻔـﻲ ﻣﺴـﻜﻦ  ﻣﻨﺎﺳـﺐ (ﻧﻤﻮﻧـﺔ ﻣﻮردی: ﻣﺴـﻜﻦ ﻣﻬـﺮ 22 ﺑﻬﻤـﻦ  ﺷـﻬﺮ زﻧﺠـﺎن،  ﻣﺠﻠـﺔ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎ و ﺗﻮﺳﻌﺔ ﻧﺎﺣﻴﻪای، 14(26): 65-47.
پورطاهری،م. 1396. طراحی روستایی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی،چاپ اول، تابستان 1396.
حاتمی­نژاد، ح. و نصرتی دهشتی، م. 1395. تاب­آوری و پایداری در مقابل بلایای طبیعی(چالشی برای شهرهای آینده). تهران: انتشارات آراد.
حیدری سورشجانی، ر.، غلامی، ی. و سلیمی، ز. 1396. سنجش و ارزیابی میزان تاب‌آوری کالبدی بافت‌های شهری در برابر زلزله (نمونه موردی: محلات بافت فرسوده شهر بوشهر). فصلنامه جغرافیا و مخاطرات محیطی (علمی_ پژوهشی)، 24 (6): 80-63.
خزایی، م.، رضویان، م.ت، فرزاد بهتاش، م.ر. 1397. تاب­آوری بافت­های فرسوده شهری در مواجهه با سوانج طبیعی (با رویکرد مدیریت و برنامه­ریزی استراتژیک). تهران: انتشارات تمدن علمی، چاپ رامین
خسروی چنار، ع.، حسین­زاده، ر.، ولایتی، س. و خانه­باد، م. 1392. مطالعه خطر سیلاب در شهر کلات بر مبنای روش­های پالئوسیلاب، پایان­نامه دوره کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد.
رضایی، م.ر. 1390. تبئین تاب­آوری اجتماعات شهری به منظور کاهش آثار سوانح طبیعی (زلزله)، (موردمطالعه: کلانشهر تهران)، پایان­نامه دوره دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.
رضایی، م.ر.، رفیعیان، م. و حسینی، م. 1394. استخراج وارزیابی میزان تاب­آور کالبدی اجتماع­های شهری در برابرزلزله (موردمطالعه: محله­های شهر تهران، پژوهش­های جغرافیای انسانی: 625-604.
رضایی، م.ر، سرائی، م.ح، و بسطامی­نیا، الف. 1395. تبیین و تحلیل مفهوم تاب­آوری و شاخص­ها و چارچوب­های آن در سوانح طبیعی، فصلنامه دانش پیشگیری و مدیریت بحران، 1 (6): 46-32.
رفیعیان، م.، رضایی، م.ر، عسگری، ع.، پرهیزکار، الف. و شایان، س. 1390. تبیین مفهومی تاب­آوری و شاخص­سازی آن در مدیریت سوانح اجتماع محور(CBDM) برنامه­ریزی و آمایش فضا (مدرس علوم)، 15(4) 72: 19-42
رفیعیان، م.، مولودی، ج. و پورطاهری، م. 1389. سنجش کیفیت محیط شهری در شهرهای جدید: مطالعه موردی شهر جدید هشتگرد، مجله علوم انسانی- برنامه­ریزی و آمایش فضا، 3 (15): 19-38.
رکن­الدین افتخاری، ع.ر، صادقلو، ط.، احمدآبادی، ع. و سجاسی قیداری، ح. الف. 1388. ارزیابی پهنه­بندی روستاهای در معرض خطر سیلاب با استفاده از مدل HEC-GEO RAS در محیط GIS. مجلۀ توسعۀ روستایی، 1 (1): 182- 156.
رمضان­زاده لسبوئی، م. و فرزاد بهتاش، م.ر. 1395. مبانی و مفاهیم تاب­آوری شهری (مدل­ها و الگوها)، تهران: معاونت مطالعات و برنامه­ریزی امور زیرساخت و طرح جامع مدیریت مطالعات و برنامه­ریزی امور فنی و عمرانی، استاندارد سازی و امور بحران.
رهنما، م.ر، خاکپور، ب.ع. و صادقی، م. 1391. تحلیل مدیریت استراتژیک در کلانشهر مشهد با مدلSWOT،  نشریه علمی-پژوهشی جغرافیا و برنامه ریزی (دانشکده جغرافیا)، 16 (42): 198-173.
سایت آب منطقه‌ای خراسان رضوی،1400-1390. (http://www.khrw.ir).
شایان، م.، پایدار، الف. و بازووند، س. 1396. تحلیل تأثیرات ارتقای شاخص­های تاب­آوری بر پایداری سکونتگاه­های روستایی در مقابل سیل (مورد مطالعه: نواحی روستایی شهرستان زرین دشت)، مدیریت مخاطرات محیطی (دانش مخاطرات سابق)، 2 (4): 121-103.
شهبازی، الف. 1389. درآمدی بر آسیب‌شناسی توسعه روستایی، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
عنابستانی، ع. 1. 1395. برنامه­ریزی مسکن روستایی در ایران، سیمای دانش؛ آذر، تهران.
فال سلیمان، م. و صادقی، ح.الف. 1392. تحلیل توانمندی­های بخش کشاورزی استان خراسان جنوبی در راستای توسعه پایدار با استفاده از مدلSWOT، در فصلنامه جغرافیا و توسعه 11 (30): 156-139.
فریداحمدی­نیا، لام. 1396. مطالعه تطبیقی تاب­آوری در سطح محلات قدیم و جدید کلانشهر تبریز (موردمطالعه: محلات شتربان و ولیعصر)، اپایان­نامه دوره کارشناسی ارشد، دانشگاه تبریز.
قالیباف، م.ب. 1390. نگاه راهبردی به مسکن و شهرسازی در کشور، چاپ اول، نگارستان حامد، تهران.
قنبری، الف.، سالکی ملکی، م.ع. و قاسمی، ق. 1395. ارزیابی میزان آسیب­پذیری شبکه معابر شـهری در برابر زمین لرزه )نمونه­موردی: شهرک باغمیشه تبریز، مجله جغرافیا و مخاطرات محیطی،73 (2).
کی­نژاد، م.ع.، فرزادبهتاش، م.ر.، پیربابای، م.ت. و عسگری، ع. 1392. ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلفه­های تاب­آوری کلانشهر تبریز، نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، 3 (18) : 42-33.
گلکار، ک. 1384. مناسبت­سازی تکنیک تحلیلی سوات  (SOWT)برای کاربرد در طراحی شهری، مجله صفه. 15(41): 65-44.
متکی، ز. و موقر، ف. 1397. چارچوب نظری برای تاب­آوری مکانی در مواجهه با سانحه، نمونه موردی: سیل 1366 تجریش، دوفصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، 16: 75-61.
محمدیان، م.، حسین­زاده‌ی دلیر، ک. و سرداری، ر. 1398. مروری بر مفهوم تاب‌آوری شهری، مجله مطالعات طراحی شهری و پژوهش‌های شهری، 7 (2): 78-69.
مرادی، ف. 1390. نگاهی جامع به مدیریت استراتژیک، تاریخچه، مدل­ها، ابزارها، مکاتب، رویکردها و مفاهیم نوین، انتشارات سازمان مدیریت صنعتی، تهران.
مطیعی­لنگرودی، ح.، قدیری­معصوم، م.، اسکندری­چوبقلو، ح.، طورانی، ع. و خسروی­مهر، ح. 1394. بررسی نقش مدیریت مشارکتی در کاهش آثار سیل (مطالعه موردی: روستاهای حوضه رودخانه زنگمار ماکو)، جغرافیا و برنامه­ریزی، 51 (19): 339-311.
میرزاعلی، م.، نظری، ع.الف. و اونق، م. 1397. سنجش ابعاد کالبدی تاب­آوری جوامع روستایی در مواجهه با سیل (مطالعه موردی: حوضه آبخیز گرگان رود)، نشریه علمی_ پژوهشی برنامه­ریزی توسعه کالبدی، سال سوم، شماره7 (سری جدید)، پیاپی11: 133_111. 
وطن­خواه­نوغانی، الف. 1395. تحلیل اثرات مهاجرات مردان بر وضعیت اقتصادی- اجتماعی زنان در سکونتگاه­های روستایی دارای نسبت جنسی پایین (مطالعه موردی: شهرستان مشهد)، پایان­نامه دوره کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد.
وطن­فدا، ج. 1391. بررسی وضعیت سیل کشور مشکلات و تنگناها، مدیرکل دفترحفاظت­و مهندسی­رودخانه­و سواحل­و کنترل سیلاب، موجود در سایت .www.iranhydrology.net
ویسی، ف.، صدیق­قربانی، م. و اسدی، س. 1396. بررسی اثرات اجرای طرح­هادی بر تاب­آوری کالبدی سکونتگاه­های روستایی (مطالعه موردی: شهرستان مریوان)، مسکن و محیط روستا، 164: 26-13.
هاشمی، ز.، جوادی، م.الف. و میری، ع. 1389. بررسی شدت فرسایش بادی و پتانسیل رسوب دهی حاصل از آن با استفاده از مدل IRIFR در زهک، دومین همایش ملی فرسایش بادی و طوفان های گردوغبار، دانشگاه یزد: 8-1.
Noraini Omar Chong, Khairul Hisyam Kamarudin, Siti Nurhuda Abd Wahid.(2018). Framework Considerations for Community Resilient towards Disaster in Malaysia, 7th International Conference on Building Resilience; Using scientific knowledge to inform policy and practice in disaster risk reduction, ICBR2017, 27 – 29 November 2017, Bangkok, Thailand, Procedia Engineering 212 (2018) 165–172.
Rose, A. 2007. Economic Resilience to natural and man_ made disasters: multidisciplinary origins and contextualdimensions. Environmental Hazards, 7(4), 98- 383.