مکان‌یابی بهینة روستاهای کانونی با استفاده از مدل تصمیم‌‌گیری TOPSIS (مطالعة موردی: بخش دشمن‌زیاری- شهرستان ممسنی)

نویسندگان

1 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، مرودشت، ایران

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، مدرس دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده

انسان‌ها از دیرباز سعی کرده‌اند تا در پهنة محیط به‌گونه‌ای استقرار یابند که حداکثر استفاده از توانمندی‌های طبیعی را داشته باشند. استقرار سکونتگاه‌های انسانی، به‌ویژه روستاها در کنار رودخانه‌ها، راه‌های ارتباطی و در بستر دلتاها در طول تاریخ بیانگر این مدعاست. بدین‌ترتیب اندیشة انسان در جهت ساماندهی محیط زیست و استفادة بهینه از امکانات محیطی از گذشته تاکنون بین جوامع انسانی مطرح بوده، اما به‌دنبال تحولات ایجاد شده در زمینة تکنولوژی، افزایش تبادلات و کوتاه شدن دسترسی‌ها و گسترش ارتباطات جمعی؛ برنامه‌ریزی مکانی به‌صورت علمی مطرح شده است که مسائل مرتبط با برپایی مکان سکونتی بهینه و مکان‌یابی برای آن را نه فقط از منظر عامل‌های طبیعی، بلکه با توجه به روابط متقابل سیستم‌های اقتصادی، اجتماعی و فضایی در نظر می‌گیرد. هدف مقالة حاضر، مکان‌یابی و انتخاب مناسب‌ترین روستای مرکزی در بخش دشمن‌زیاری از توابع شهرستان ممسنی در راستای ساماندهی فضای ناحیه با استفاده از مدل تصمیم‌گیری انتخاب بهینه است. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی و گردآوری اطلاعات مبتنی بر شیوة کتابخانه‌ای و میدانی بوده است. به‌منظور تحلیل داده‌ها از مدل تصمیم‌گیری تاپسیس و سیستم اطلاعات موقعیت‌یاب جغرافیایی استفاده شده است. بر این اساس، هر کدام از روستاها از لحاظ مؤلفه‌های ذکر شده، بررسی و تحلیل شدند و در طی شش گام، اولویت‌بندی پارک صورت گرفت. نتیجه‌های حاصل نشان می‌دهد که روستای دشت آزادگان با رتبة 656/. بهترین و در اولویت نخست قرار دارد، روستای دولت‌آباد با رتبة 533/0در اولویت دوم، روستای کلاه‌سیاه با رتبة 335/0 در اولویت سوم و روستای دهگپ با رتبة 085/0 در اولویت چهارم کانون بهینه قرار گرفته‌اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Optimal Locating of Central Villages using Topsis Decision- Making Model (Case Study of Doshman Ziyari District- Mamasani Township)

نویسندگان [English]

  • Ali Shamsoddini 1
  • Kioumars Dehghani 2
1 Assistant prof, Geography and Rural Planning, Islamic Azad University, Marvdasht Branch, Marvdasht, Iran.
2 M.A in Geography and Rural Planning, Master of Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده [English]

    Man from past had tried to established in nature so to have maximum use of the nature environment. The establishment of human settlements along the rivers, roads and delta show this claim. Human societies always thought to organize the environment and optimum use of resources, but following developments in the technology, increasing speed, decreasing distances and creation of mass communication, programming for scientific locating has been considered that includes both space, economic and social systems in optimal settlement locating. This paper aims in locating and selection of best central village of Doshman Ziyari District using Topsis model. It’s a descriptive and analytical research and gathering of date was based on library and field, interviews and feedback from people. Based on Topsis model and GIS, villages has analyzed and prioritized in six steps. Results show that the village of Dashte Azadgan with CL (rank) 0.656 is the best and first priority, the village of Dowlat abad with CL (rank) 0.533 is in the second priority, the village of Kollahsia with CL (rank) 0.335 is in the third priority and the village of Dehghap with CL (rank) 0.085 is in located in fourth priority.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Rural
  • central village
  • Locating
  • Topsis Model
  • Mamasani

آذر ع. و رجب زاده ع، (1381)، تصمیم­گیری کاربردی، تهران: انتشارات نگاه دانش،.

اصغر پور م. ج، (1388)، تصمیم‌گیری‌های چند معیاره، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

احمدیان م.، تقوایی م. و علی­زاده ج، (1390)، «تحلیل فضایی و سنجش سطح توسعه­یافتگی دهستان‌های شهرستان میاندوآب با استفاده از مدل تاپسیس فازی. برنامه‌ریزی فضایی»، 3:  154-131.

اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، (1381)، تهران: مؤسسة انتشاراتی گیتاشناسی ایران.

بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، (1385)، روندهای مکان‌گزینی و الگوهای مکان­یابی سکونتگاه‌های روستایی، دفتر تهران: برنامه‌ریزی و هماهنگی طرح‌ها.

جمعه­پور م، (1384)، مقدمه­ای بر برنامه­ریزی توسعة روستایی دیدگاه‌ها و روش‌ها، تهران: انتشارات سمت.

حکمت نیا ح. و موسوی م. ن، (1385)، کاربرد مدل در جغرافیا با تأکید بر برنامه‌ریزی شهری و ناحیه‌ای، یزد: انتشارات علم نوین.

زیاری ک. ا.، زنجیرچی م. و سرخ کمال ک، (1389)، «بررسی و رتبه‌بندی درجة توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان خراسان رضوی با استفاده از تکنیک تاپسیس»، پژوهش‌های جغرافیای انسانی.

سعیدی ع. و حسینی حاصل ص، (1388)، شالوده مکانیابی و استقرار روستاهای جدید، تهران: بنیاد مسکن انقلاب اسلامی معاونت عمران روستایی.

سرخ‌کمال ک.، بیرانوندزاده م. و زنجیرچی م، (1390)، «سطح‌بندی شهرستان‌های استان خراسان رضوی از لحاظ مؤلفه‌های توسعه‌یافتگی فرهنگی»، برنامه‌ریزی فضایی، 2: 108-95.

شایان ح، (1386)، «تحلیل کمّی و کیفی روند رشد و مکانیابی خدمات برتر در سکونتگاه­های روستایی شهرستان مشهد»، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه­ای.

شاه محمّدی غ. ر، (1386)، «استفاده از روش تصمیم گیری چند معیاره topsis برای انتخاب معماری نرم‌افزار»، سومین کنفراس فناوری اطلاعات و دانش، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.

طاهرخانی م، (1386)، «کاربرد تکنیک topsis در اولویت‌بندی مکانی استقرار صنایع تبدیلی کشاورزی در مناطق روستایی»، پژوهش‌های اقتصادی.

فتحعلی ج. و میرجلالی ف، (1388)، «مکان‌یابی فرودگاه استان سمنان با استفاده از روش­های تاپسیس و مکان‌یابی مرکز»، پژوهش‌نامه حمل و نقل.  

فرجی­سبکبار ح. ع. و رضاعلی م، (1384)، «مقایسة مد­ل­های گسسته و پیوسته مکانی مطالعة موردی: مکان‌یابی محل واحد­های تولید  روستایی ­بخش ­طرقبه»، پژوهش­های ­جغرافیای ­انسانی.

فرج­زاده اصل م. و رفیق پناه ک، (1387)، «تحلیل پهنه های مناسب توسعة اکوتوریسم در استان کردستان با استفاده از GIS»، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی.

فرید ی (1381) شناخت‌شناسی و مبانی جغرافیای انسانی، اهر: انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهر.

مشکینی ا. و قاسمی ا، (1391)، «سطح بندی شهرستان‌های استان زنجان بر اساس شاخص­های توسعة فرهنگی با استفاده از مدل تاپسیس»، برنامه‌ریزی منطقه­ای.

مؤمنی ف، (1387)، مباحث نوین تحقیق در عملیات، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ملک زاده غ. ر، (1387)، «ارزیابی و رتبه‌بندی سطح فناوری شش شاخه صنعتی منتخب خراسان با استفاده از روش topsis»، دانش و توسعه.

مرکز آمار ایران، (1390)، «سرشماری نفوس و مسکن شهرستان ممسنی»، ت قابل دسترس در: https://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=1160. (آخرین دسترسی: شهریور 1390)

مشهدی‌زاده دهاقانی ن، (1375)، تحلیلی بر ویژگی‌های برنامه‌ریزی شهری در ایران، تهران: انشارات دانشگاه علم و صنعت.

میرغفوری ح. ا، (1385)، «شناسایی و رتبه‌بندی عامل‌‌های مؤثر در گماشته نشدن زنان به پست‌های مدیریتی در سازمان‌های دولتی استان یزد»، مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان.

مهدوی، م. و رحمانی م، (1390)، «تحلیلی بر مکانیابی اراضی مسکن در شهرهای اقماری با روش topsis نمونة موردی: شهر صالح آباد همدان»، آمایش محیط.

نسترن م. ابوالحسنی ف. و ایزدی م، (1389)، «کاربرد تکنیک تاپسیس در تحلیل و اولویت‌بندی توسعۀ پایدار مناطق شهری (مطالعۀ موردی: مناطق شهری اصفهان)»، جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی.

یاسوری م، (1383)، «نظام سلسه­مراتبی سکونتگاه­ها و سطح­بندی خدمات روستایی (نمونه شهرستان سرخس)»، جغرافیا و توسعة ناحیه­ای.  

Affisco John F. (1988). An empirical investigation of integrated spatial-proximity MCDM- behavioral problem solving technology group decision models. Developments in Business Simulation and Experiential Exercises. 15: 56-60.

Chen C. T. (2000). "Extensions of the TOPSIS for group decision-making under fuzzy environment". Fuzzy Sets and Systems. 114: 1–9.

Haining R. (2003). Spatial data analysis: Theory and practice. Cambridge University press. 432p.

Hwang C. L and Yoon K. (1981). Multiple attributes decision making: methods and application, Springer, Berline.

Kandakoglu A. and Celik M. (2002). A multi– methodological approach for shipping registary selection in maritime transportation industry. Mathematical and computer Modelling. 49: 3-4.

Miller H. J. (2004). Tobler’s first law and spatial analysis. Annals of Association of American Geographers. 94: 284-289.

Torfi F., Zanjirani Farahani R. and Rezapour Sh. (2010) .Fuzzy AHP to determine the relative weights of evaluation criteria and Fuzzy TOPSIS to rank the alternatives. Applied Soft Computing. 10: 520-528.