بررسی اثرات طرح‌های‌منابع طبیعی و آبخیزداری اجرا شده با مشارکت بهره‌برداران حوزه در توسعه روستا (مطالعه موردی: حوزه قره شیران شهرستان نیر استان اردبیل)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه منابع طبیعی، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، اردبیل، ایران

2 استادیار گروه مذتع و آبخیزداری دانشکده منابع طبعی دانشگاه کاشان، کاشان ،ایران

3 فارغ االتحصیل گروه منابع طبیعی، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، اردبیل ،ایران

10.22048/rdsj.2019.128171.1726

چکیده

طرح‌های ‌منابع طبیعی اهداف متعددی در سطوح مختلف فنی، اجتماعی‌سیاسی و غیره دارند که عمدتاً شامل مهار و مبارزه با فرسایش و هدررفت آب، بهینه­سازی استفاده از منابع ‌آب و خاک، افزایش تولیدات آبخیزها اعم از گیاهی و دامی، افزایش درآمد ساکنین آبخیزها و کاهش خسارت ناشی از فرسایش خاک و سیلاب‌ها و اهدافی از این قبیل می­باشد. در برنامه‌های منابع‌طبیعی و آبخیزداری در نظر گرفتن عوامل اجتماعی، اقتصادی و سازمانی مؤثر در داخل و خارج آبخیز ضروری می­نماید. این پژوهش با هدف ارزیابی و بررسی اقدامات منابع طبیعی و آبخیزداری انجام شده بر وضعیت اجتماعی و اقتصادی بهره­برداران ساکن حوزه مانند رضایت و نگرش مردم، مشارکت مردمی، میزان پذیرش مردمی پروژه‌ها انجام گرفته است. همچنین بررسی اثرات اجرای پروژه‌ها از نظر ذینفعان در حوزه آبخیز قره شیران که در آن پروژه‌های منابع‌طبیعی اجرا شده است، انجام گردید. این پژوهش از نوع پژوهش­های توصیفی- همبستگی محسوب می­شود. جامعه آماری این تحقیق با استفاده از فرمول کوکران به تعداد 200 نفر از سرپرستان خانوار از بهره­برداران و ساکنان این حوزه بودند و آلفای کرونباخ پرسشنامه‌ها 78/0 به­دست آمد. برای ‌گردآوری داده‌ها از پرسشنامه استفاده گردید که روایی آن توسط 5 متخصص خبره مورد تأیید قرار گرفت و روش تصادفی سیستماتیک جهت پرسشگری مورد استفاده قرار گرفت. برای تعیین پایایی اطلاعات از نرم­افزار Spss استفاده گردید. بر اساس نتایج، در اثر اجرای طرح­ها در منطقه، وضعیت درآمدزایی 35 درصد، عملکرد و هزینه محصولات آبی 26 درصد، عملکرد و هزینه محصولات باغی 10 درصد و عملکرد تولید علوفه 12 درصد افزایش داشته است. همچنین، بیش­ترین اثر اجرای طرح­های اجرا شده در منطقه بر حل معضل سیل با میانگین 02/1 و بهبود وضعیت اقتصادی بهره­برداران با میانگین 70/1 بوده است و تأثیر چندانی بر کاهش مهاجرت و بیکاری نداشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Investigating the Effects of Natural Resources and Watershed Management Plans Implemented with the Participation of Field Operators in Rural Development (Case study: Gharehiran Basin of the Nir city of Ardebil province)

نویسندگان [English]

  • Mohsen Maleki 1
  • Reza Dehghani bidgoli 2
  • Reza Ghane Moghadam 3
1 Assistant Professor of Natural Resources, Ardabil Branch, Islamic Azad University, Ardebil, Ardebil, Iran
2 Assistant Professor of Rangeland and Watershed Management, University of Kashan, Kashan, Iran
3 MSc of Natural Resources Department of Ardabil Branch, Islamic Azad University, Ardebil, Ardebil, Iran
چکیده [English]

Natural resource projects have several objectives at various levels of technical, social policy which mainly include control and eradication of erosion and waste water, optimizing the use of water and soil resources, increasing production of watersheds, including plant and animal husbandry, increase in income of residents of watersheds and reducing damage caused by soil erosion and floods and other goals. In natural resources and watershed management programs, it is necessary to consider the social, economic and organizational factors affecting both inside and outside the watershed. This research was carried out with the aim of evaluating the actions of natural resources and watershed management on the social and economic situation of beneficiaries that are living in the basin, such as people's satisfaction and attitude, popular participation, and popular acceptance of the projects. Also, the effects of project implementation in terms of stakeholders in Ghareshiran basin where natural resource projects have been implemented has also been studied. This research is a descriptive-correlational research. The statistical population of this research, using the Cochran formula, consisted of 200 family caretakers from the beneficiaries and residents of this area, who were questioned by systematic random sampling. A questionnaire was used to determine the validity of the data. Validity was confirmed by a specialist. SPSS software was used to determine the reliability and Cronbach's alpha was 0.78. Based on the results, the implementation of plans in the region, the income situation of 35%, the yield and the cost of water products increased 26%, the yield and the cost of garden products 10%, and the yield of forage production 12%. Also, the greatest effect of implementation of the implemented projects in the region on the flood disaster problem with an average of 1.01 and improving the economic situation of the operators was 1.70. It had little effect on the reduction of immigration and unemployment.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Economic and Social impacts
  • Watershed Management
  • basin
  • Natural resources
ازکیا، م.1370. مقدمه­ای بر جامعه­شناسی توسعه روستایی، چاپ ششم، نشر اطلاعات.
اسدی، م. 1380. بررسی چگونگی مشارکت ساکنین حوزه­های آبخیز کارون و زاینده رود در اجرای طرح­های آبخیزداری، همایش آبخیزداری، مرکز تحقیقات منابع کشاورزی و منابع امور دام استان چهارمحال بختیاری. 110-102.
استعلاجی، ع. 1384. راهکارهای توسعه پایدار روستایی با تأکید بر جغرافیای کاربردی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات. فصلنامه سرزمین، 5: 42-35.
پاپلی یزدی، م. ح. 1381. جغرافیا بستری برای گفتگوی تمدن­ها، همایش بین‌المللی رویکرد فرهنگی به جغرافیا، دانشگاه فردوسی مشهد.
تمنا، س. 1384. نقش مطالعات اجتماعی در استفاده بهینه از شبکه‌های آبیاری و زهکشی، دومین کنفرانس در مورد تبادل تحقیقات فنی و تجربیات مهندسی. 5-7 آبان، تبریز.
حیدری، ق.، رستگار، ش. و فروتنی، ب. 1393. ارزیابی عوامل اقتصادی- اجتماعی مؤثر بر مشارکت جوامع محلی در مدیریت پایدار مراتع (مطالعه موردی: مراتع ییلاقی دشت بهار- استان همدان). مجله مرتعداری ایران، 1: 32-45.
خوبفکر، ح. 1381. مشارکت­های مردمی، منشاء تحول ماهنامه کشاورزی، 254: 32-25.
رفیعی نژاد، خ. 1374. مشارکت مردمی و نقش آن در آبخیزداری حوزه علیای اترک، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد. 145 ص.
رضایی، ر.، ودادی، ح.، مهردوست، خ. و صفا، ل.1390. تحلیل پیامدهای اجرای طرح­های آبخیزداری در مناطق روستایی استان زنجان. نشریه تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، 1: 45-62.
رضوانی، م. 1382. مقدمه­ای بر برنامه­ریزی روستایی در ایران. چاپ اول نشر قومس، تهران.
سعادت، ح. 1370. روش­های عملی مشارکت­های مردم در برنامه­ریزی و مدیریت حوزه آبخیز، شرکت خدمات مهندسی جهاد، تهران.
شمشاد، م. و ملک محمدی، آ. 1386. نقش مشارکت مردم در طرح­های آبخیزداری، چهارمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران (مدیریت حوزه­های آبخیز). 10-12 مهرماه، گرگان.
شریفی، ع. و غلامرضایی، س. 1389. بررسی عوامل مؤثر بر میزان مشارکت روستاییان در طرح­های آبخیزداری منطقه جیرفت. علوم مهندسی آبخیزداری ایران. 12: 23-31.
منصوریان، ن. و محمدی گلرنگ، ب. 1386. ارزیابی اقتصادی- اجتماعی طرح­های آبخیزداری در ایران (مطالعه موردی: حوزه کامه-استان خراسان). ششمین کنفرانس اقتصاد کشاورزی، 20-22 تیرماه، مشهد.
Badgi, G.L. and Kurothe, R.S. 2014. People’s participation in watershed management programmes: Evaluation study of Vidarbha region of Maharashtra in India, Journal of International Soil and Water Conservation Research, 2(3): 57-66.
Drasana, A. 2002. Impacts of watershed management projects in Madagascar, (case study: of Tsiazompaniry Area). Journal of Forests & Water, (1): 123-136.
Khalili, A., Zobel, C., Bosch, D., Pease, J., and Metcalfe, T. 2012. Stakeholder ranking of watershed goals with the vector analytic hierarchy process: Effects of participant grouping scenarios. Journal of Environmental Modeling and Software, 25: 1459-1469.
Mahdi pour, A. 2007. Examination of necessary of participation and determination education requirement villagers beneficiary and settle down fo protection soil and watershed in basin of Amol Haraz river, M.Sc. thesis, University of Tabiyat Modares, Tehran. 245p.
Moradi, M., and Karami, A. 2015. Determination of contribution of range managers in cooperatives of range management in Kurdistan province. Journal of Agriculture and Horticulture, 70: 35-45.
Prokopy, L. 2005. The Relationship Between Participation And Project Outcomes: Audience from Rural Water Supply Projects in India, Journal of world development, 33: 1801-1819.
Rahimi, A., Zobel, C., Bosch, D., Pease, J., and Metcalfe, T. 2010. Stakeholder ranking of watershed goals with the vector analytic hierarchy process: Effects of participant grouping scenarios. Journal of Environmental Modeling and Software, 25: 1459-1469.
Roohi, A., Mirdamadi S.M., Razaghi, M.H., and Golzari, A. 2010. The social and economic effects of carbon sequestration projects under this initiative and participation of villagers in the southern province of South Khorasan. Journal of economic and social- Forest and Rangeland, 89: 42-52.
Turner, F. and John, C. 1976. Housing by people: towards autonom in building environments: whitst UK. Ableitholtd London. 350 pp.
Yagoobi, A. 2001. The effects of watershed plans are in place and the participation of beneficiaries in the development of rural areas (Case Study: area Ghare_Shiran Nir city in Ardebil Province), M.Sc. thesis Univesity of Tehran.