نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه خوارزمی تهران

2 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه خوارزمی تهران مدرس دانشگاه پیام نور جهرم

3 دانشجوی دکترا جغرافیا و ژومورفولوژی مدیریت محیطی دانشگاه زاهدان،کارشناس امورکشوری و مدنی استانداری فارس

چکیده

     سکونت­گاه­های انسانی تحت تأثیر عوامل و نیروهای فضاساز، همواره با تأثیرپذیری از فرآیندهای درونی و بیرونی مختلف در حال تغییر و تحول بوده­اند. در این میان سکونت­گاه­های روستایی، به­عنوان جزئی از نظام­های جغرافیایی، که خود متشکل از اجزای مرتبط به یک دیگرند، متأثر از موقعیت و جایگاه مکانی– فضایی، نحوه تعامل یا ارتباط (درونی و بیرونی در مقیاس محلی و منطقه­ای و ملی) خود، در گذر زمان همواره دست­خوش تغییراتی بوده که ساختار و کارکرد نواحی روستایی را در مناطق مختلف کم­وبیش متحول ساخته است. تأثیربخشی نیروهای درونی و بیرونی به نوع و دامنه روابط و هم­چنین، ویژگی­های نهادهای اجتماعی روستا بستگی دارد. این نیروها بنیادهای اجتماع روستایی، چه بنیادهای محیطی– اکولوژیک و چه بنیادهای اجتماعی– اقتصادی را تحت تأثیر قرار می­دهد. هدف از این پژوهش بررسی عوامل مؤثر بر تحولات ساختاری- کارکردی سکونت­گاه­های روستایی روستاهای بخش کردیان از توابع شهرستان جهرم است. روش تحقیق این پژوهش توصیفی– تحلیلی بوده و از مجموع مطالعات میدانی وسیع، روش اسنادی و کتابخانه­ای برای جمع­آوری اطلاعات استفاده شده است. به­منظور بررسی تحولات ساختاری– کارکردی در این روستاها شاخص­هایی در ابعاد مختلف (محیطی– اکولوژیکی، اجتماعی– فرهنگی، اقتصادی– معیشتی و کالبدی، فیزیکی) انتخاب شده است. جامعه آماری 1981 خانوار که با فرمول کوکران حجم نمونه 317 نفر برآورد گردید، ابزار پژوهش نیز پرسشنامه، ساکنان خانوار روستاها که روایی آن ازطرف عده­ای از متخصصین تأیید شده، و برای تعیین میزان پایایی مقیاس اصلی پرسشنامه از ضریب آلفای کرونباخ میزان (77/0) استفاده شده است. پس از تهیه و تکمیل پرسشنامه، تجزیه­وتحلیل اطلاعات و آزمون فرضیه با استفاده از آزمون t و همبستگی اسپیرمن و تفاوت میان این شاخص­ها در تحولات روستاها مورد ارزیابی قرار گرفته شد. یافته­ها نشان می­دهد که در بعد محیطی– اکولوژیکی این روستاها شاهد افزایش چاه­های عمیق، کاهش آب­دهی چشمه و قنوات، تغییر در کاربری اراضی و از بعد اجتماعی با افزایش مهاجرفرستی و مهاجرپذیری، اقدام سیاست‌گذاری­های دولت، از بعد اقتصادی رکود صنایع­دستی، امکان اشتغال در فعالیت­های خدماتی- صنعتی در بخش و خارج از بخش، از بعد کالبدی– فیزیکی تحول در شبکه معابر و تحول در ساخت­وساز مساکن روستایی در اثر گسترش مناسبات روستا- شهری مواجه بوده­اند که این تحولات ساختاری تحولاتی در عرصه­های کارکردی سکونت­گاه­های روستایی را به­دنبال داشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Factors affecting structural - functional changes in rural settlements (case study: Kurdian district - city of Jahrom)

نویسندگان [English]

  • Vahid Riahi 1
  • Sedigheh Karaminasab 2
  • Maghsood Bayat 3

1 Associate Professor of Geography and Rural Planning Award Tehran Universit

2 PhD student in Geography and Rural Planning Khwarizmi Tehran University. Teacher Jahrom PNU

3 PhD student in Geography and Environmental Management University of Zahedan, Fars governance expert and civil state

چکیده [English]

Human habitats have always been subject to change considering the available construction space as well as internal and external processes evolved. The rural settlements, as part of the geographic system, which consist of components related to each other, are influenced by the position of the place - space, interaction or communication (internal and external local, regional and national scale) and they are  always subject to changes in the structure and functioning of rural areas in different regions. The method of this research is descriptive-analytic and a large field study, documentary and library method are used to collect information. In order to investigate the structural-functional changes in these villages, indicators were selected in different dimensions (environmental-ecological, socio-cultural, economic-livelihoods, physical, physical), which were estimated by random sampling of 317 samples. The questionnaire was used by residents of rural households whose validity was confirmed by some experts. The Cronbach's alpha coefficient (0.77) was used to determine the reliability of the main scale of the questionnaire. After completing the questionnaire, information analysis and hypothesis testing were evaluated using t-test and spearman correlation and the difference between these indices in rural development. The  results show that the environmental - ecological villages saw an increase in deep wells, reducing the discharge of springs and aqueducts, changes in land use and the social dimension with increased migration and immigration, the government policies, the economics and these have affected rural habitats.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Function rural
  • Kurdian district
  • Structure rural
  • Transformation
آمار، ت. 1393. ضرورت تحولات کالبدی سکونت­گاه­های روستایی استان گیلان به­منظور تدوین الگوی توسعه کالبدی، مجله برنامه­ریزی کالبدی – فضایی، 2(4): 72-60.
احمدی، ه. 1379. بررسی تحولات اقتصاد روستایی دهستان گوراب زرمیخ (صومعه­سرا) پس از انقلاب اسلامی، پایان­نامه کارشناسی­ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی تهران.
احمدی­شاپورآبادی، م.، تقدیسی، ا. و رضوانی، م.ر. 1392. شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر تغییرات کارکردی نواحی روستایی استان قم، فصلنامه علمی پژوهشی آمایش سرزمین، 5(1): 181-209.
اداره بنیاد مسکن شهرستان جهرم، 1395. طرح­های هادی روستاهای بخش کردیان.
پاپلی­یزدی، م. و ابراهیمی، م. 1391. نظریه­های توسعه روستایی، انتشارات سمت، تهران. 316 ص.
تاج، ش. 1377. بررسی ویژگی­ها و روند تغییرات فرمی و نقش روستاهای حومه­ای مادر شهر تهران در رابطه با فاصله مجاورتی و نظام سلسله مراتبی در سال­های 77-1355: مطالعه موردی شهرستان شمیرانات، رساله دکتری جغرافیای انسانی، دانشگاه علوم و تحقیقات.
تقدیسی، ا. و احمدی­شاپورآبادی، م.ع. 1395. رویکرد یک­پارچه فضایی – کارکردی و سامان­دهی مناطق روستایی در ایران، انتشارات نگارخانه، اصفهان.
حقانی، ع. 1391. تحولات ساختاری – کارکردی روستاهای پیرامون شهری(مطالعه­موردی: منطقه خرم­آباد)، پایان­نامه کارشناسی­ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی گروه جغرافیا، دانشگاه رازی کرمانشاه.
سعیدی، ع. 1384. مبانی جغرافیای روستایی، چاپ نهم، انتشارات سمت، تهران، 192 ص.
سعیدی، ع. 1381. نگرش نظام­وار جغرافیایی و توسعه پایدار روستایی، مجموعه مقالات همایش بین­المللی رویکرد فرهنگی به جغرافیا (جغرافیا بستری برای گفتگوی تمدن­ها)، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
سعیدی، ع. 1387. مرکز و پیرامون، مدل، دانشنامه مدیریت شهری و روستایی، انتشارات سازمان شهرداری­ها و دهیاری­های کشور، تهران، 859 ص.
سعیدی، ع. 1390. پویش ساختاری-کارکردی، رویکردی نظام­وار در مطالعات مکانی-فضایی، در فصلنامه علمی -پژوهشی جغرافیایی ایران، دوره جدید (29): 7-16.
سعیدی، ع. و عزیزپور، ف. 1390. شبکه­های منطقه­ای و توسعه محلی نمونه: شبکه تولید شیر در ناحیه لیتکوه (مازندران)، روابط و پیوندهای روستایی – شهری در ایران، تهران، چاپ اول، نشر مهر مینو.
شاطری، م.، حجی­پور، م. و آقاجان پور، پ .1394، واکاوی تحولات کالبدی و کارکردی مساکن روستایی ایران، ناحیه شاه­کوه شهرستان قاینات، فصلنامه مسکن و روستا، 35(153): 57-72.
شفیعی­ثابت، ن. 1387. تحولات کالبدی – فضایی روستاهای پیرامون کلان­شهر تهران با تأکید بر تغییرات کاربری اراضی کشاورزی (1355-82): مورد روستاهای ناحیه رباط­کریم، رساله دکترا جغرافیا و برنامه­ریزی روستایی، دانشکده علوم زمین، گروه جغرافیا، دانشگاه شهید بهشتی تهران.
صیدایی، ا. و قاسمیان، ز. 1391. بررسی روند تغییرات کارکردی خانه­های روستایی (نمونه موردی: روستای گرجی محله، شهرستان بهشهر)، مجله علمی تخصصی برنامه­ریزی فضایی، 1(5): 87-106.
صیدالی، م. 1393. تحولات ساختاری – کارکردی سکونت­گاه­های روستایی و ارتباط آن با توسعه روستایی، رساله دکترا جغرافیا و برنامه­ریزی روستایی، دانشکده علوم زمین، گروه جغرافیا، دانشگاه شهید بهشتی تهران.
ظاهری، م. و رحیمی­پور، ب، 1393. بررسی عوامل تأثیرگذار بر تغییرات کارکردی سکونت­گاه­های روستایی حوزه نفوذ کلان­شهرها(مطالعه موردی: روستاهای بیرق، هروی، حاج­عبدال و دیزج لیلی­خانی واقع در دره لیقوان استان آذربایجان شرقی)، مسکن محیط روستا، 33(146): 121-139.
Dahms, F. and Mccomb J. 1999. Counterurbanization Interaction and Functional Change in a Rural Amenity Area – a Canadian Example, Journal of Rural Studies, 15(2): 129-146.
Sebastian, G., Magdalena, N. and Marta. 2014. Functional NGES in rural areas in north-eastern Poland, research for rural lopment Annual 20th International Scientific Conference Proceedings.
Jerzy, B. 2003. Transforming the functional structure of Poland’s rural areas, Alternatives for European Rural Areas Europen Rural Development, Network Institute of Agriculture and Food Economic Institute of Geography and Spatial Organization Polish Academy of Sciences.
Murdoch, J. 1993. Sustainable Rural Development: Toward a Research Agenda, Geoforum, 24(3): 225-241.
Michelle, L. M., Graymore, Neil G., Sipe, Roy, E. and Rickson. 2008. Regional sustainability: How useful are current tools of sustainability assessment at the regional scakle? Ecological Economic, 67(3):362-372.