تحلیل سطح پایداری محیطی سکونتگاه‌‌های روستایی در شهرستان خرمدره

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 استادیار، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 دانشجوی کارشناسی ارشد، جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

چکیده

  پایداری محیطی سکونتگاه‌های روستایی بر مبنای نگرشی سیستمی، می‌تواند با تحقق بخشی به توسعه‌ای پایدار، در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی در نواحی روستایی معنا شود. دستیابی به‌ چنین هدفی، نیازمند توجه به عناصر و عوامل اثرگذار در قالب مجموعه‌ی شاخص‌های پایداری است. پژوهش حاضر با هدف سنجش و تحلیل عوامل پایداری سکونتگاه‌های روستایی در سه بعد محیطی، اجتماعی و اقتصادی در چارچوب فرآیند تحلیل شبکه تصمیم‌گیری چند معیاره و تبیین پیوندهای بین عناصر و عوامل فعال و مؤثر در این زمینه است که در ناحیه روستایی شهرستان خرمدره از استان زنجان انجام شده‌است. از مجموع 1143 خانوار، 287 خانوار از چهار روستای رحمت‌آباد، الوند،  باغ دره و سوکهریز (از 15 روستا) شهرستان خرمدره به‌صورت نمونه‌گیری در دسترس، مورد بررسی قرارگرفته و در فرآیند انجام آن، پس از محاسبه وزن‌ها، تفاوت در میزان پایداری ابعاد محیطی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی نواحی روستایی این شهرستان مشخص شده است. در این پژوهش، جمع‌آوری اطلاعات به‌صورت کتابخانه و میدانی از طریق تهیه پرسشنامه و برای تحلیل از تکنیک‌های T تک نمونه‌ای، ویکور و تحلیل مسیر استفاده شده‌است. پژوهش انجام‌شده نشان‌داد که پایداری محیطی در ناحیه مورد مطالعه در سطح نیمه مطلوب قرار دارد. در بین ابعاد مختلف مؤثر بر پایداری محیطی، به ترتیب بعد کالبدی بیشترین تأثیر و سپس به ترتیب ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیطی بیشترتن تأثیر را داشته‌اند. ضعف توجه نظام سیاست‌گذاری به ابعاد اجتماعی – فرهنگی و زیست‌محیطی به‌ویژه در عمل و بهره‌برداری بدون برنامه و شتابان از منابع تولید مهم‌ترین عوامل مؤثر بر این وضعیت در دو بعد مذکور است. کارگزاران نظام برنامه‌ریزی در اسناد برنامه‌ای بر پایداری اجتماعی – فرهنگی به‌ویژه زیست‌محیطی تأکید دارند. البته، در این میان نبایستی به نقش روستاییان در بهره‌برداری شتابان از منابع (بدون آموزش لازم) بی‌توجه بود.  

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Environmental Sustainability Analysis of Rural Settlements Case study: Khoramdareh County

نویسندگان [English]

  • Vahid Riahi Riahi 1
  • Farhad Azizpour 2
  • azar nouri 3
1 Associate Prof. of Geography and Rural Planning, Faculty of Geographical Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 Assistant Prof. of Geography and Rural Planning, Faculty of Geographical Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran
3 MSc Student in Geography and Rural Planning, -Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Environmental sustainability of rural settlements based on a systematic viewpoint may be defined as a realization of sustainable development in different social, economic and environmental aspects of rural areas. Achieving this goal requires that we pay more attention to effective elements and factors through a set of sustainability indices. This research was meant to analyze sustainable factors of rural settlement in three dimensions: environmental, social and economic context using multi-criteria decision analysis and explanation of the relationships between its active and effective factors in the rural area of the Khorramdarreh County in the province of Zanjan. The research method used is the descriptive analytic approach. Data from 287 households were sampled randomly from a total of 1143 households in the four villages including: Rahmat Abad, Alvand, Baghdareh and, Sukhariz (out of 15 villages) in the Khorramdarreh County. In the process of doing this research and after calculating the weights, the difference in the sustainability of environmental, social, economic and physical aspects in rural areas of this county have been determined. Data was collected using library and field research through questionnaires. Data analysis was performed by the One-Sample t Test and the Vikur and path analysis techniques, using statistical software SPSS. The findings show that environmental sustainability in the study area is half desirable. Among the different aspects of environmental sustainability, the most effective factors are physical, economic, social and environmental aspects, respectively. Little attention of policy-making –system to socio-cultural and environmental aspects, especially in practice, and rapid and unplanned utilization of production resources are the most important factors affecting this situation in two given dimensions. Although, in programmed documents the planning system agents emphasize on the socio-cultural sustainability - especially environmental aspects, they ignore the implementation of approved policies in action. However, the role of villagers without necessary training in rapid utilization of resources should not be neglected.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Stability of rural areas
  • Environmental Sustainability
  • Sustainable Rural Development
  • Khoramdarreh County

آسمانی، ع. 1387. مفاهیم اساسی در توسعه پایدار شهری و روستایی، انجمن جامعه‌شناسی ایران.

اسدی، ع، نادری، ک. 1388. کشاورزی پایدار، انتشارات دانشگاه پیام نور.

اف‍ت‍خ‍اری‌، ع، ت‍وک‍ل‍ی‌، م. ‌1381. ت‍وس‍ع‍ه‌ م‍ردم‌گ‍را: ب‍ازان‍دی‍ش‍ی‌ در ن‍ظری‍ه‌ و ک‍ارب‍رد ت‍وس‍ع‍ه‌، ب‍راه‍م‍ن‌، ج ، تهران، مؤس‍س‍ه‌ م‍طال‍ع‍ات‌ و پ‍ژوه‍ش‍­ه‍ای‌ ب‍ازرگ‍انی‌، ش‍رک‍ت، چاپ و نشر بازرگانی، 1-129.                                                 .

بدری، ع، افتخاری، ع، 1388، ارزیابی پایداری مفهوم و روش، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 567: 11-34.

رکن الدین افتخاری، ع، توکلی، م. 1381. توسعه مردم­گرا، براهمن، ج، شرکت چاپ و نشر بازرگانی، 1-176

بدری، ع، پورطاهری، م. 1391. مقدمه ای بر توسعه پایدار روستایی، سازمان شهرداری­ها و دهیاری های کشور، 1-276

پورطاهری، م، افتخاری، ع، بدری، ع.1390. راهبردها و سیاست،های توسعه کالبدی سکونتگاه­های روستایی، بنیاد مسکن انقلاب، 1-179.

پورطاهری، م، نعمتی، ر. 1391. اولویت­بندی توسعه روستایی با تأکید بر دیدگاه روستاییان، فصلنامه اقتصاد فضا، 1( 2): 113- 128.

حاجی نژاد، ع، عسگری، ع، محمودی، م، شیرازیان، م. 1389. سنجش پایداری سکونتگاه­های روستایی با استفاده از سیستم­های هوشمند، جغرافیا و توسعه روستایی، 15: 225- 246.

دانشورکاخگی، م، دهقانیان، س، دین قزلی، ف. 1384. درسنر، س، مبانی پایداری، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، 1-283.

رضوانی، م. 1387. مقدمه­ای بر برنامه­ریزی توسعه روستایی در ایران، چاپ دوم، نشر قومس، تهران.

رضوانی ،م. 1391. تبیین شخص­های محک پایداری در ارزیابی الگوی گردشگری در نواحی روستایی پیرامون کلان شهر تهران، پژوهش­های جغرافیای انسانی، 81: 69 - 94.

رکن الدین افتخاری، ع،  فیروزنیا، ف، 1382، جایگاه روستا درفرایند توسعه ملی، تهران، مؤسسه توسعه روستایی ایران.

رکن الدین افتخاری، ع، سجاسی قیداری، ح، صادقلو، ط. 1389. سنجش پایداری روستایی با استفاده از الگوی راهبردی، برنامه ریزی و امایش فضا، برنامه­ریزی و امایش فضا، 1(15): 85 -104.

زاهدی، ش. 1388. توسعه پایدار ، انتشارات سمت، تهران، 1-298.

محمود، د. 1384. مبانی پایداری، درسنر، س،  مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، 1-196.

سعیدی، ع. 1377. توسعه پایدار و ناپایدار توسعه روستایی، فصلنامه تحقیقات مسکن و انقلاب، 77.

صرافی، م. 1387. مبانی برنامه­ریزی منطقه­ای، انتشارات سازمان برنامه و بودجه، تهران، 1-273.

علیجانی، م.، حسینی، ب. و نسبی، ف. 1390. بررسی توسعه پایدار از دیدگاه اقتصادی و محیطی با تمرکز بر جایگاه مسکن، مورد شهر بوشهر، مجله اقتصاد و  توسعه منطقه­ای، 1: 152تا 165.

عنابستانی، ع.، خسرو بیگی، ر.، تقیلو، ع. و شمس الدینی، ر. 1390. سطح­بندی پایداری توسعه روستایی با استفاده از فن تصمیم­گیری چند معیاره برنامه­ریزی توافقیCP ، مطالعه­موردی شهرستان کمیجان، فصلنامه علمی پژوهشی جغرافیای انسانی، 3(2): 107-126.

فراهانی، ح. 1385. ارزیابی پایداری اجتماعی و اقتصادی روستاهای پیرامون شهرستان تفرش، رساله دکتری دانشگاه تهران، 1-237.

فرجی سبکبار، ح.، بدری، ع.، مطیعی لنگرودی، ح. و شرفی، ح. 1389. سنجش میزان پایداری نواحی روستایی بر مبنای مدل تحلیل شبکه­ای با استفاده از مدل تکنیک بردا، 72: 135- 186.

فرزام پور، ا.، سنگاجین، ص. و مثنوی، م. 1389. مقایسه تطبیقی– تحلیلی روشهای سنجش و توسعه پایدار، پژوهش­های محیط زیست، 1(1): 68-79.

کامکار، ب. و مهدوی دامغانی، ع. 1387. مبانی کشاورزی پایدار، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، مشهد، 1-302.

مرکز آمار ایران. 1390. سرشماری عمومی نفوس و مسکن. قابل دسترسی در: www.amar.org.ir. آخرین دستیابی: 5/8/1391.

معاونت برنامه­ریزی استانداری زنجان. 1386. مطالعات آمایش استان. قابل دسترسی در: zanjan.mporg.ir. آخرین دستیابی: 5/12/1390.

کاظمی، م.، محمدی، م. و شکویی، ح. 1381. سنجش پایداری اجتماعی توسعه شهر قم، پژوهش­های جغرافیایی، 34: 27 -41.

 

Abrahamson, K. V. 1997. Paradigms of Sustainability, In S. Sörlin, Ed. The road towards Sustainability, A Historical

Perspective, A Sustainable Baltic Region, The Baltic University Programme, Uuppsalla University.

Adler, M., & Ziglio, E. 1996.  Gazing into the Oracle: The Delphi method and its application to social policy and public health. London: Kingsley Publishers.

Anderson, M. B. Woodrow, P. J. 1998,  rising from the Ashes: Development stratejres in Times of Disaster. Boulder, westview, press/ London, in remediate Technology Publications.

Clark, W. 1989.  Managing Planet Earth, Scientific American, 261: 47-54

Dobie, P. 2004. Models for National Strategies: Building Capacity for Sustainable Development, Development Policy Journal,  Special Issue: Capacity for Sustainable Development.

Dahl, Arthur lyon. 1985. traditipnal environmental management in new Caledonia: areview of existing khnoledg, Nomea, new Caledonia:South pacific commission, 17-30.

Lee, K. N. 1993, Scale Mismatch and Learning, Ecological Application, 3: 560-564.

Ludwig, L. and. Starr, S. 2005. "Library as place: results of a delphi study." Journal of the Medical Library Association, 93(3): 315-327

Morse, S. and Fraser, E. D. G. 2005. Making Dirty Nations Look Clean? The Nation State and the Problem of Selecting and Weighting Indices as Tools for Measuring Progress towards Sustainability, Geoforum, 36: 625-640

OECD. 2001. The dac guidelines, strategies for sustainable development. Beyond Economic growth, the word bank.

Prasad, I. P. ,2003. The Great  Earth quake, The life and Times of maharaja, judheshamsher. Jung BahadurRana of Nepal, Delhi, Ashish publishing House.

Kaijuka, E. 2007. GIS and rural electricity planning in Uganda, Journal of Cleaner Production, 15( 2): 203-217

Sumner, J. R. 2005. Value wars in the new periphery: Sustainability, rural communities and agriculture, Agriculture and Human Values, 22: 303–312.

Riley, J. 2001. Multidisciplinary Indicators of Impact and Change: Key Issues for Identification and Summary, Agriculture, Ecosystems & Environment, 87: 245-259.

Tanguay, G. 2010. Measuring the Sustainability of Cities: An Analysis of the Use of Local Indicators, Ecological Indicators, 10: 407–418.

Winograd, M. 2010. Sustainable Development Indicators for Decision Making: Concepts, Methods,  Definition and, International Centre for Tropical Agriculture (CIAT), Cali, Colombia

UN. 2001.Guidance in preparing national sustainable development strategies, New York.